Người mới thường nghĩ muốn chơi khai cuộc tốt thì phải học thuộc khai cuộc: tên gọi, các biến, hàng chục nước đi sẵn. Thực tế ngược lại. Ở trình độ dưới khoảng 1500, phần lớn ván cờ được quyết định trong 10–15 nước đầu không phải vì ai thuộc bài hơn, mà vì một bên phạm những lỗi nguyên tắc mà bên kia không phạm.
Năm nguyên tắc dưới đây đã có từ hơn một thế kỷ, và các kiện tướng vẫn đi theo chúng — chỉ là họ biết khi nào được phép phá.
Nguyên tắc 1: Giành trung tâm
Bốn ô d4, e4, d5, e5 là trung tâm. Quân đứng ở đây, hoặc khống chế được đây, có tầm ảnh hưởng lớn nhất: một Mã ở e5 nhìn tới 8 ô, còn Mã ở h5 chỉ nhìn được 4.
Cách giành trung tâm đơn giản nhất là đẩy Tốt e hoặc Tốt d lên hai ô ngay nước đầu. Không phải ngẫu nhiên mà 1.e4 và 1.d4 chiếm phần lớn các ván cờ ở mọi trình độ.
Giành trung tâm không nhất thiết là đứng ở trung tâm. Ở nước 2 trên, Mã f3 tấn công Tốt e5 và khống chế ô d4 — nó đang tranh trung tâm từ xa.
Nguyên tắc 2: Ra quân nhẹ trước, quân nặng sau
Mã và Tượng (gọi chung là quân nhẹ) nên ra trước Xe và Hậu (quân nặng). Lý do rất thực dụng: quân nhẹ đứng ở ô tốt thì khó bị đuổi, còn Hậu ra sớm thì bị quân nhẹ và Tốt đối phương đuổi liên tục — mỗi lần đuổi là đối phương vừa ra quân vừa bắt bạn mất nước.
Thứ tự thường gặp nhất: Mã trước, Tượng sau. Mã có ít ô tốt hơn (f3, c3 là ô điển hình), còn Tượng cần biết cấu trúc Tốt thế nào rồi mới chọn đường chéo.
Một cách tự kiểm tra: đếm số quân nhẹ đã rời hàng cuối sau 8–10 nước. Bốn quân là tốt. Hai quân mà đối phương đã có bốn thì bạn đang chậm.
Nguyên tắc 3: Nhập thành sớm
Vua đứng ở e1 giữa bàn là mục tiêu. Khi trung tâm mở ra — Tốt đổi nhau, cột e mở — Xe và Hậu đối phương nhắm thẳng vào đó. Nhập thành làm hai việc trong một nước: giấu Vua vào góc sau hàng Tốt, và đưa Xe ra gần trung tâm.
Để nhập thành cánh Vua, chỉ cần dọn Mã g1 và Tượng f1. Đó là lý do trong nhiều khai cuộc, Trắng nhập thành ngay nước thứ 4 hoặc 5.
Nguyên tắc 4: Đừng đi một quân hai lần khi chưa cần
Mỗi nước trong khai cuộc là một đơn vị thời gian — người ta gọi là tempo. Đi Mã từ g1 lên f3 rồi lại lên g5 rồi lại về f3 là tiêu ba tempo để đứng yên tại chỗ, trong khi đối phương đã ra thêm ba quân.
Ngoại lệ hợp lý: khi đi lần hai để ăn quân, để tránh bị ăn, hoặc khi có đòn thật. "Đi lại cho đẹp" thì không phải lý do.
Nguyên tắc 5: Đừng ra Hậu quá sớm
Đây là lỗi kinh điển nhất của người mới, vì Hậu mạnh và nhìn thấy mối đe doạ ngay. Kiểu điển hình: đưa Hậu ra h5 ở nước 2 nhắm ô f7. Nếu đối phương biết thủ, Hậu bị đuổi và bạn mất nhịp; nếu đối phương không biết thủ, bạn thắng nhanh — và học được một thói quen xấu.
Chú ý thế cờ trên: sau 4...Nf6 Đen đã có hai quân nhẹ ra trận, còn Trắng mới có một Tượng — và Hậu trắng vẫn phải lo tránh các Mã.
Khi nào các nguyên tắc bị phá?
Các nguyên tắc là mặc định, không phải điều răn. Chúng bị phá có lý do trong ba trường hợp:
Có đòn chiến thuật cụ thể. Nếu đối phương vừa bỏ quân không ai bảo vệ, ăn nó thường quan trọng hơn ra quân. Nguyên tắc chỉ áp dụng khi không có tính toán cụ thể nào tốt hơn.
Đối phương phá nguyên tắc trước. Khi đối phương đưa Hậu ra sớm, "đuổi Hậu bằng cách ra quân" chính là cách trừng phạt — bạn vẫn đi theo nguyên tắc, chỉ là có thêm mục tiêu.
Khai cuộc đã được nghiên cứu sâu. Nhiều khai cuộc hiện đại chủ động nhường trung tâm lúc đầu rồi tấn công nó sau, hay đi Tốt cánh trước khi ra quân. Chúng hoạt động vì người chơi hiểu kế hoạch cụ thể phía sau — không phải vì nguyên tắc sai.
Một danh sách tự kiểm tra sau 10 nước
Sau khoảng 10 nước, dừng một chút và tự hỏi:
- Tôi đã có Tốt hoặc quân khống chế trung tâm chưa?
- Bốn quân nhẹ đã ra hết chưa? Quân nào còn kẹt ở hàng cuối?
- Vua đã nhập thành chưa, hoặc có kế hoạch nhập thành trong 1–2 nước tới không?
- Tôi có quân nào đã đi hai ba lần mà không có lý do không?
- Hai Xe có "nhìn thấy nhau" trên hàng cuối chưa (tức là hàng cuối đã dọn trống giữa chúng)?
Câu thứ năm là dấu hiệu khai cuộc đã xong. Khi hai Xe nối nhau, bạn bước sang trung cuộc với đủ quân sẵn sàng.
Học nguyên tắc rồi mới học khai cuộc cụ thể
Khi các nguyên tắc đã thành thói quen, học một khai cuộc cụ thể trở nên dễ hơn nhiều: thay vì thuộc lòng, bạn hiểu vì sao nước đó được đi. Nếu bạn cầm Trắng và thích ván cờ mở, khai cuộc Ý là điểm bắt đầu phổ biến nhất, vì nó gần như là năm nguyên tắc trên được viết thành nước đi.
Cách luyện nhanh nhất: chơi với máy ở mức Dễ hoặc Trung bình, rồi dùng nút Xem lại ván — máy sẽ chỉ ra nước khai cuộc nào của bạn làm mất nhiều nhất.
Câu hỏi thường gặp
Người mới có cần học thuộc khai cuộc không?
Chưa cần. Dưới khoảng 1200–1500, nắm vững năm nguyên tắc có ích hơn thuộc nhiều biến. Khi đã chơi ổn định, hãy chọn một khai cuộc cho Trắng và một cho Đen rồi học dần, bắt đầu từ ý tưởng chứ không phải từ danh sách nước.
Nên đi nước đầu tiên là gì?
1.e4 hoặc 1.d4 là hai lựa chọn tự nhiên nhất vì cả hai đều chiếm trung tâm và mở đường cho quân. 1.e4 thường dẫn tới ván cờ mở, nhiều chiến thuật; 1.d4 thường dẫn tới ván cờ đóng hơn, nhiều thế trận.
Vì sao không nên ra Hậu sớm?
Vì Hậu là quân giá trị nhất nên phải né mỗi khi bị quân nhẹ hoặc Tốt đuổi. Mỗi lần né là một nước đối phương được ra quân miễn phí. Sau vài lần như vậy, đối phương ra quân xong còn bạn thì chưa.
Nhập thành cánh Vua hay cánh Hậu tốt hơn?
Nhập thành cánh Vua an toàn và nhanh hơn trong đa số trường hợp, vì chỉ cần dọn hai quân. Nhập thành cánh Hậu cần dọn ba quân và để lộ Tốt a hơn, nhưng đưa Xe lên cột d ngay — thường gặp trong các thế hai bên nhập thành khác cánh và tấn công nhau.
Bao nhiêu nước thì hết khai cuộc?
Không có con số cố định. Dấu hiệu thực tế là khi quân nhẹ đã ra hết, Vua đã nhập thành và hai Xe đã nối nhau trên hàng cuối — thường vào khoảng nước 10 đến 15.