Nếu phải chọn một đòn chiến thuật duy nhất để học trước, hãy chọn bắt đôi. Nó xuất hiện nhiều nhất ở mọi trình độ, và ở các ván dưới 1200, rất nhiều ván cờ kết thúc vì một Mã nhảy vào đúng một ô tấn công Vua và Hậu cùng lúc.
Bắt đôi (tiếng Anh: fork) là khi một quân tấn công hai hoặc nhiều quân đối phương cùng một lúc. Đối phương chỉ đi được một nước, nên chỉ cứu được một quân. Quân còn lại mất.
Vì sao bắt đôi hiệu quả đến vậy
Mọi đòn chiến thuật đều dựa trên một ý: tạo ra hai mối đe doạ mà đối phương chỉ giải được một. Bắt đôi là hình thức trực tiếp nhất của ý đó.
Đòn bắt đôi mạnh nhất khi một trong hai mục tiêu là Vua (vì chiếu thì bắt buộc phải thoát, không còn lựa chọn cứu quân kia) hoặc khi cả hai mục tiêu đều không được bảo vệ. Kiện tướng John Nunn tóm lại thành một câu nổi tiếng: quân không được bảo vệ thì sớm muộn cũng rơi. Bắt đôi chính là cách chúng rơi.
Mã: quân bắt đôi đáng sợ nhất
Mã có hai đặc điểm khiến nó sinh ra để bắt đôi.
Thứ nhất, Mã tấn công theo hình chữ L, nên người chơi ít kinh nghiệm thường không "nhìn thấy" đường tấn công của nó như nhìn đường thẳng của Xe hay đường chéo của Tượng.
Thứ hai, đòn Mã không chặn được. Xe hay Tượng tấn công thì có thể đặt quân vào giữa để chặn. Mã nhảy qua mọi thứ — chỉ có cách di chuyển mục tiêu hoặc ăn Mã.
Ví dụ nổi tiếng nhất nằm trong khai cuộc Fried Liver: nếu Đen ăn lại bằng Mã ở nước 5, Trắng hi sinh Mã ở f7, cùng lúc tấn công Hậu d8 và Xe h8.
Mẹo hình học: Mã chỉ bắt đôi được hai quân cùng màu ô
Mã luôn nhảy sang ô khác màu với ô nó đang đứng. Nên từ một ô bất kỳ, mọi ô Mã tấn công đều cùng một màu. Hệ quả: nếu Vua và Hậu của bạn đứng trên hai ô khác màu, không Mã nào có thể bắt đôi chúng trong một nước.
Người chơi có kinh nghiệm tận dụng điều này theo hai chiều. Khi phòng thủ, họ để ý khi Vua và Hậu cùng đứng ô cùng màu, cách nhau đúng "một bước Mã đôi". Khi tấn công, họ tìm hai quân đối phương cùng màu ô và hỏi: có ô nào Mã của mình tới được mà nhìn cả hai không?
"Mã chiếu Vua bắt Hậu"
Đây là dạng bắt đôi được đặt tên riêng trong tiếng Việt vì nó quá phổ biến. Mã chiếu Vua, đồng thời tấn công Hậu. Vua buộc phải chạy, Hậu mất. Với Đen, hai ô nguy hiểm kinh điển là c7 — Mã trắng nhảy vào đây chiếu Vua e8 và cùng lúc ăn Xe a8 — và f7, nơi Mã tấn công Hậu d8 lẫn Xe h8 như ví dụ trên. Với Trắng là hai ô đối xứng c2 và f2.
Tốt cũng bắt đôi được — và đau hơn
Tốt là quân giá trị thấp nhất, nên khi Tốt bắt đôi hai quân nhẹ, bên bị bắt đôi mất một quân mà chỉ đổi được một Tốt. Tốt bắt đôi thường xảy ra khi hai quân đối phương đứng cạnh nhau cách một ô trên cùng một hàng, ngay trước Tốt của bạn.
Có một thủ thuật khai cuộc rất hay dùng dạng này, gọi là fork trick: hi sinh tạm một quân để rồi dùng Tốt bắt đôi lấy lại.
Hậu bắt đôi: mạnh vì đi được mọi hướng
Hậu đi cả thẳng lẫn chéo, nên có rất nhiều cách để tấn công hai mục tiêu cùng lúc. Dạng hay gặp nhất là Hậu chiếu Vua theo một đường và đồng thời nhắm một quân không được bảo vệ theo đường khác. Dạng thứ hai là Hậu nhắm cùng lúc một mối đe doạ chiếu hết và một quân lỏng.
Thế cờ trên là một cái bẫy khai cuộc kinh điển. Điểm đáng học không phải là thuộc nó, mà là nhận ra mẫu: Tượng c4 nhắm f7, Hậu đến b3 để cùng nhắm f7 và tiện thể nhìn b7.
Cách tự tạo ra đòn bắt đôi
Hiếm khi đòn bắt đôi nằm sẵn đó. Thường phải chuẩn bị bằng một nước ép, như chiếu hoặc đổi quân, để kéo quân đối phương vào đúng ô. Một quy trình ba bước giúp bạn thấy đòn nhiều hơn:
- Liệt kê mục tiêu. Quân nào của đối phương không được bảo vệ? Vua đối phương có đứng trên đường nào không?
- Tìm ô chung. Có ô nào mà một quân của bạn đứng đó sẽ nhìn được hai mục tiêu?
- Tìm đường tới ô đó, kể cả bằng một nước hi sinh hay một nước chiếu trước.
Bước 1 quan trọng nhất và cũng là bước hay bị bỏ qua nhất. Người chơi giỏi chiến thuật không tính giỏi hơn bao nhiêu; họ nhìn thấy mục tiêu nhanh hơn.
Cách không bị bắt đôi
Tất cả đòn bắt đôi đều cần một điều kiện: quân của bạn đứng ở vị trí "có hình". Vài thói quen giảm hẳn số lần dính đòn:
- Giữ quân được bảo vệ. Trước mỗi nước, nhìn xem quân nào của mình đang không ai bảo vệ. Đó là quân sẽ rơi.
- Cảnh giác khi Vua và Hậu cùng màu ô. Đặc biệt khi Mã đối phương cách đó hai bước.
- Nhìn ô c7/f7 (với Đen) và c2/f2 (với Trắng) trong khai cuộc — đây là các ô Mã hay nhảy vào.
- Trước khi đi, hỏi "nước này để lại ô nào?" Nhiều đòn bắt đôi xảy ra không vì quân bị tấn công, mà vì quân vừa rời đi để lộ một ô cho Mã đối phương.
Khi đã dính đòn, đừng vội chấp nhận mất quân. Tìm xem có nước phản đòn nào không: một nước chiếu, hay một nước đe doạ lớn hơn buộc đối phương phải đáp lại trước khi ăn quân.
Luyện tập
Đòn bắt đôi là đòn dễ luyện nhất: chỉ cần gặp đủ nhiều. Chơi vài ván với máy ở mức Dễ hoặc Trung bình, rồi mở Xem lại ván — khi máy đánh dấu một nước là "Sai lầm lớn", rất nhiều lần nguyên nhân là một đòn bắt đôi bạn không thấy hoặc để đối phương làm. Các đòn khác cùng họ, như ghim và xiên, dùng chung một ý: tấn công hai thứ trên một đường.
Câu hỏi thường gặp
Bắt đôi và tấn công kép có khác nhau không?
Gần như là một. "Bắt đôi" thường dùng khi một quân tấn công hai quân. "Tấn công kép" rộng hơn: có thể là hai quân khác nhau cùng tạo đe doạ, như một nước mở đường cho Tượng tấn công đồng thời quân vừa đi cũng tấn công.
Quân nào bắt đôi giỏi nhất?
Mã, vì đường tấn công hình chữ L khó nhìn và không chặn được. Tiếp theo là Hậu, vì đi được mọi hướng. Tốt bắt đôi ít hơn nhưng đau nhất, vì Tốt rẻ nhất.
Bị Mã bắt đôi Vua và Hậu thì làm gì?
Nếu Mã đó không thể bị ăn, gần như chắc chắn mất Hậu. Trước khi chấp nhận, hãy tìm nước ăn Mã bằng bất kỳ quân nào, kể cả Vua nếu Mã đứng sát Vua và không được bảo vệ.
Làm sao nhìn thấy đòn bắt đôi nhanh hơn?
Luyện bài tập chiến thuật ngắn mỗi ngày và tập thói quen liệt kê quân không được bảo vệ của cả hai bên trước mỗi nước. Sau vài tuần, mắt sẽ tự bắt các mẫu quen thuộc mà không cần tính.