Cờ vua có sáu loại quân, và mỗi loại chỉ có một kiểu đi. Học thuộc sáu kiểu đi đó mất chừng mười lăm phút. Cái khó nằm ở chỗ khác: người mới thường nhớ đúng cách đi nhưng hiểu sai mục tiêu của ván cờ, nên đi đúng luật mà vẫn không biết mình đang cố làm gì.
Bài này đi từ mục tiêu trước, rồi mới tới từng quân. Cuối bài là những luật hay bị hiểu sai nhất — phần mà ngay cả người đã chơi vài năm đôi khi vẫn nhầm.
Mục tiêu: chiếu hết Vua đối phương, không phải ăn nhiều quân
Ván cờ kết thúc khi một bên chiếu hết (checkmate) Vua bên kia: Vua đang bị tấn công và không còn cách nào thoát — không chạy được, không chặn được, không ăn được quân đang chiếu.
Hệ quả thực tế của luật này:
- Bạn có thể thua dù đang hơn cả Hậu lẫn Xe, nếu Vua mình bị chiếu hết trước.
- Vua không bao giờ bị ăn. Ván cờ dừng ngay khoảnh khắc chiếu hết.
- Ăn quân chỉ là phương tiện. Hơn quân giúp chiếu hết dễ hơn, nhưng tự nó không thắng được gì.
Ngoài chiếu hết, ván cờ còn có thể kết thúc bằng hoà (vài trường hợp khác nhau, sẽ nói ở cuối) hoặc một bên đầu hàng. Trong cờ có đồng hồ, hết giờ cũng là thua — trừ khi đối phương không còn đủ quân để chiếu hết.
Bày quân: hai chi tiết hay sai
Bàn cờ có 64 ô xen kẽ sáng tối. Trước khi bày quân, xoay bàn sao cho ô góc bên tay phải của mỗi người là ô sáng. Nhiều bàn cờ ở quán, ở nhà bày ngược, và mọi thứ sau đó lệch theo.
Chi tiết thứ hai: Hậu đứng ô cùng màu với mình. Hậu trắng ở ô sáng (d1), Hậu đen ở ô tối (d8). Hai Vua đứng thẳng hàng đối diện nhau trên cột e.
Hàng đầu từ trái sang phải phía Trắng: Xe, Mã, Tượng, Hậu, Vua, Tượng, Mã, Xe. Hàng thứ hai là tám quân Tốt. Bên Đen bày đối xứng. Trắng luôn đi trước.
Cách đi của từng quân
Xe: đi thẳng, bao xa tuỳ ý
Xe đi theo hàng ngang hoặc cột dọc, bao nhiêu ô cũng được, miễn là không có quân nào chắn đường. Xe không nhảy qua quân khác. Ăn quân bằng cách đi vào đúng ô của quân đối phương.
Xe mạnh nhất khi có đường mở — một cột không còn Tốt nào. Đầu ván, hai Xe thường bị kẹt ở góc, nên người chơi có kinh nghiệm tìm cách mở đường cho Xe từ trung cuộc.
Tượng: đi chéo, không bao giờ đổi màu ô
Tượng đi theo đường chéo, bao xa tuỳ ý, không nhảy qua quân. Vì đi chéo, một Tượng suốt ván chỉ đứng trên một màu ô: Tượng ô trắng và Tượng ô đen. Đó là lý do mất một Tượng thì cả một nửa số ô trên bàn bạn khó kiểm soát hơn hẳn.
Hậu: Xe cộng Tượng
Hậu đi được như Xe lẫn như Tượng: thẳng hoặc chéo, bao xa tuỳ ý. Hậu là quân mạnh nhất, và chính vì mạnh nên người mới hay đưa Hậu ra quá sớm — rồi bị đối phương vừa ra quân vừa đuổi Hậu, mất mấy nước đi không công.
Mã: đi hình chữ L, và là quân duy nhất nhảy qua được
Mã đi hai ô theo một hướng rồi rẽ một ô sang bên — thành hình chữ L. Mã là quân duy nhất nhảy qua quân khác được, dù quân đó là của mình hay của đối phương.
Một cách nhớ thực dụng: Mã luôn nhảy sang ô khác màu. Đứng ô sáng thì nước sau đứng ô tối. Mã ở giữa bàn khống chế tới 8 ô; Mã ở góc chỉ còn 2 ô — nên câu "Mã ở mép là Mã buồn" có cơ sở hẳn hoi.
Vua: một ô mỗi hướng
Vua đi một ô theo bất kỳ hướng nào. Luật quan trọng nhất về Vua: không được tự đi vào ô đang bị tấn công. Nghĩa là hai Vua không bao giờ đứng sát nhau — luôn cách ít nhất một ô.
Vua còn có một nước đặc biệt là nhập thành, sẽ nói ở dưới.
Tốt: quân đơn giản nhất nhưng nhiều luật riêng nhất
Tốt đi thẳng về phía trước một ô. Ở nước đầu tiên của chính con Tốt đó, nó được chọn đi một hoặc hai ô.
Điểm khiến người mới lúng túng: Tốt đi thẳng nhưng ăn chéo. Tốt ăn quân đối phương ở ô chéo phía trước một ô. Quân đứng ngay trước mặt thì Tốt không ăn được — và bị chặn luôn, không đi tiếp được.
Tốt không bao giờ đi lùi. Khi đi tới hàng cuối cùng, Tốt phong cấp — biến thành Hậu, Xe, Tượng hoặc Mã tuỳ bạn chọn. Gần như lúc nào người ta cũng chọn Hậu, nhưng có những thế chọn Mã mới thắng, hoặc chọn Hậu lại thành hoà vì đối phương hết nước đi.
Ba nước đặc biệt
Nhập thành
Vua đi hai ô sang một bên, Xe bên đó nhảy qua đứng sát cạnh Vua. Chỉ trong một nước, Vua được giấu vào góc và Xe được đưa ra giữa.
Điều kiện: Vua và Xe đó chưa từng di chuyển; giữa chúng không còn quân nào; Vua không đang bị chiếu, không đi qua ô bị tấn công và không dừng ở ô bị tấn công. Lưu ý chữ "đi qua": Xe đi qua ô bị tấn công thì vẫn nhập thành được, chỉ Vua là không.
Bắt tốt qua đường
Khi một Tốt đi hai ô ở nước đầu và dừng ngay cạnh Tốt đối phương, Tốt đối phương được ăn nó như thể nó chỉ đi một ô — nhưng chỉ ở ngay nước kế tiếp. Bỏ lỡ nước đó là mất quyền. Luật này lạ đến mức nhiều người chơi lâu năm ở quán vẫn không biết, và cãi nhau vì nó khá thường xuyên.
Phong cấp
Như đã nói ở phần Tốt. Một chi tiết hay bị hỏi: phong được Hậu thứ hai dù Hậu đầu vẫn còn trên bàn. Không có giới hạn số Hậu.
Những luật hay bị hiểu sai
"Chiếu mà không nói 'chiếu' thì không tính." Sai. Trong cờ vua không có nghĩa vụ phải hô "chiếu". Người bị chiếu có trách nhiệm tự nhìn thấy.
"Hết nước đi là thua." Sai, và đây là nhầm lẫn đắt nhất. Nếu bên tới lượt không bị chiếu nhưng không còn nước đi hợp lệ nào, ván cờ là hoà (gọi là pat). Rất nhiều người đang thắng to vì dồn Vua đối phương vào góc nhưng quên chiếu, để đối phương hết nước đi — và ván cờ thành hoà.
"Chạm quân nào phải đi quân đó." Đúng trong thi đấu (luật chạm quân), không bắt buộc khi chơi vui. Muốn chỉnh quân cho ngay ngắn thì nói "tôi chỉnh" trước khi chạm.
"Vua được ăn quân đang được bảo vệ." Sai. Ăn xong thì Vua đứng vào ô bị tấn công — không hợp lệ.
"Tốt đi hai ô được ở bất kỳ lúc nào." Sai. Chỉ ở nước đầu tiên của chính con Tốt đó.
Các cách hoà
Ngoài pat, ván cờ hoà khi: cùng một thế cờ lặp lại ba lần với cùng bên tới lượt; 50 nước liên tiếp (mỗi bên 50) không có nước ăn quân và không có nước đi Tốt; không bên nào còn đủ quân để chiếu hết (ví dụ chỉ còn hai Vua, hoặc Vua cộng một Mã với Vua); hoặc hai bên thoả thuận hoà.
Học luật xong thì làm gì
Đọc luật một lần là đủ; nhớ luật thì phải đi. Cách nhanh nhất là chơi vài ván với máy ở mức Người mới — máy không bao giờ cho phép nước sai luật, nên bạn học luật qua tay chứ không qua trí nhớ. Khi đã quen tay, đọc tiếp về nguyên tắc mở đầu ván cờ để biết nên đi quân nào trước.
Câu hỏi thường gặp
Quân nào đi trước trong cờ vua?
Trắng luôn đi trước. Trong các ván chơi liên tục, người ta thường đổi màu sau mỗi ván để công bằng, vì đi trước có một lợi thế nhỏ.
Vua có được ăn quân không?
Được, Vua ăn quân như các quân khác — đi vào ô của quân đối phương. Điều kiện là ô đó không bị quân đối phương nào khác tấn công, vì Vua không được tự đi vào ô bị tấn công.
Tốt có được đi lùi không?
Không. Tốt là quân duy nhất chỉ đi một chiều. Vì không lùi được, mỗi nước đi Tốt đều để lại hậu quả lâu dài cho thế trận — một lý do nữa để đừng đẩy Tốt tuỳ tiện.
Nếu chỉ còn hai Vua thì sao?
Ván cờ hoà ngay, vì không bên nào có thể chiếu hết được. Tương tự khi một bên chỉ còn Vua và bên kia chỉ có Vua cộng một Tượng hoặc một Mã.
Có phải hô "chiếu" khi chiếu Vua không?
Không bắt buộc. Nhiều người hô cho vui hoặc vì thói quen, nhưng luật không yêu cầu, và trong thi đấu nói chuyện trên bàn cờ còn bị coi là làm phiền đối thủ.