Hết ván, bấm "Xem lại", và các nước đi của bạn hiện lên với đủ màu: xanh cho nước tốt, vàng cho nước chưa chính xác, cam cho nước sai, đỏ cho sai lầm lớn. Nhìn qua thì giống bảng điểm ở trường. Nhưng nếu không hiểu máy chấm theo cách nào, bạn sẽ lo lắng vì những nước không quan trọng và bỏ qua đúng nước làm mình thua.
Bài này giải thích cách máy chấm, bằng ngôn ngữ đời thường.
Bước 1: máy đánh giá từng thế cờ
Máy phân tích — trên Cờ Vua Số là Stockfish chạy ngay trong trình duyệt của bạn — xem từng thế cờ của ván và cho một con số đánh giá, tính bằng Tốt:
- +1,5 nghĩa là Trắng hơn khoảng một Tốt rưỡi.
- −3,0 nghĩa là Đen hơn khoảng ba Tốt.
- #4 nghĩa là có chiếu hết bắt buộc trong 4 nước.
Máy cũng tìm ra nước tốt nhất ở mỗi thế. Nước bạn đi được so với nước đó qua việc đánh giá thay đổi thế nào sau khi bạn đi.
Bước 2: đổi đánh giá ra tỉ lệ thắng
Đây là chi tiết quan trọng mà ít người biết. Mất một Tốt không có cùng ý nghĩa ở mọi thế cờ:
- Đang cân bằng (0,0) mà mất một Tốt: thế cờ từ ngang ngửa thành kém rõ rệt. Rất đáng kể.
- Đang hơn tám Tốt mà còn hơn bảy Tốt: bạn vẫn thắng dễ như cũ. Gần như không đáng kể.
Vì vậy máy không chấm theo số Tốt mất đi. Nó đổi đánh giá ra tỉ lệ thắng ước tính — một đường cong thoai thoải ở giữa và phẳng dần ở hai đầu — rồi chấm nước đi theo bạn đã đánh rơi bao nhiêu phần trăm cơ hội thắng.
Sáu mức chấm trên Cờ Vua Số
| Nhãn | Cơ hội thắng mất đi |
|---|---|
| Nước tốt nhất | đúng nước máy chọn |
| Xuất sắc | dưới 2 điểm phần trăm |
| Tốt | 2 đến 5 điểm |
| Chưa chính xác | 5 đến 10 điểm |
| Sai | 10 đến 18 điểm |
| Sai lầm lớn | từ 18 điểm trở lên |
Các trang khác dùng ngưỡng hơi khác và tên gọi khác, nhưng nguyên tắc giống nhau.
Một ví dụ có số liệu thật
Bẫy Blackburne Shilling là một cái bẫy khai cuộc cũ, rất hợp để thấy ba mức chấm khác nhau. Các con số dưới đây là đánh giá của Stockfish trên chính trang này.
Đi từng nước:
- 3...Nd4 — Đen tự làm thế cờ kém đi (Trắng hơn khoảng một Tốt). Máy sẽ chấm ít nhất là "Chưa chính xác", dù đó là một cái bẫy có chủ đích.
- 4.Nxe5? — trông như ăn Tốt miễn phí và còn nhắm f7. Nhưng 4...Qg5 tấn công cùng lúc Mã e5 và Tốt g2. Đánh giá tụt gần hai Tốt, từ Trắng hơn sang Trắng kém: Sai.
- 5.Nxf7?? — tham ăn Xe. Đen đi 5...Qxg2 và tấn công dồn dập, đánh giá xuống khoảng −6,6: Sai lầm lớn.
Điều đáng chú ý: "ăn Tốt miễn phí" ở nước 4 và "ăn Xe miễn phí" ở nước 5 trông giống nhau với người mới, nhưng mức phạt rất khác — vì một nước làm rơi một phần lợi thế, nước kia làm rơi cả ván.
Độ chính xác được tính thế nào
Con số độ chính xác ở đầu phần xem lại là điểm trung bình của mọi nước bạn đi: nước tốt nhất gần 100, sai lầm lớn gần 0. Hai điều nên biết:
- Ván đơn giản cho độ chính xác cao với cả hai bên; ván phức tạp, nhiều đòn thì kể cả người rất mạnh cũng có độ chính xác thấp hơn.
- Ván một chiều dễ gây hiểu nhầm. Nếu đối phương sai lầm lớn ở nước 10 và bạn thắng chậm rãi, độ chính xác của bạn có thể chỉ trung bình. Nếu bạn thua từ sớm, mọi nước trong thế thua đều "mất ít", nên độ chính xác có khi trông vẫn ổn.
Dùng độ chính xác để theo dõi xu hướng qua nhiều ván, đừng dùng để phán xét một ván.
Đọc phần xem lại cho có ích
Một ván thông thường có vài nước chưa chính xác, vài nước sai, một hai sai lầm lớn. Đọc theo thứ tự:
- Sai lầm lớn trước. Ở trình độ câu lạc bộ, một hai nước này quyết định phần lớn các ván.
- Sau đó là những nước "Sai" lặp lại qua nhiều ván — đó là thói quen cần sửa.
- Chưa chính xác thì để sau, trừ khi nó nằm ở khai cuộc (có thể lộ ra lỗ hổng trong hiểu biết khai cuộc).
Trên Cờ Vua Số, phần xem lại vẽ mũi tên đỏ cho nước bạn đã đi và mũi tên xanh cho nước tốt hơn, kèm thanh đánh giá dưới bàn cờ. Chạm vào từng nước trong danh sách "nước làm bạn mất nhiều nhất" để xem ngay trên bàn.
Khi "nước tốt nhất" không phải bài học
Đôi khi nước máy chọn là một chuỗi dài, chính xác đến mức không ai nghĩ ra trong ván thật. Nếu nước bạn đi là nước tự nhiên, an toàn, và chỉ mất một chút, đừng coi đó là thất bại. Câu hỏi đúng là: có nước nào đơn giản mà rõ ràng tốt hơn không? Nếu không, bỏ qua và xem nước tiếp theo.
Bạn có thể thử ngay: chơi một ván với máy, hết ván bấm Xem vì sao thua hoặc Xem lại ván. Quy trình đầy đủ để biến phần xem lại thành bài học có trong bài tự xem lại ván thua trong 10 phút.
Câu hỏi thường gặp
Sai và Sai lầm lớn khác nhau thế nào?
Khác ở mức độ thiệt hại. Sai lầm lớn làm mất một phần lớn cơ hội thắng — thường biến ván thắng thành hoà hoặc thua. Sai là mất đáng kể nhưng ít hơn.
Vì sao chỉ mất một Tốt mà bị chấm Sai lầm lớn?
Vì ở thế cờ đó, một Tốt rất quan trọng. Đang cân bằng mà mất một Tốt có thể làm tụt nhiều cơ hội thắng; còn khi đã hơn rất nhiều thì mất một Tốt gần như không ảnh hưởng.
Độ chính xác bao nhiêu là tốt?
Không có con số chung, vì nó phụ thuộc độ phức tạp của ván. Hãy so độ chính xác của mình qua nhiều ván cùng kiểu, và theo dõi số Sai lầm lớn mỗi ván giảm dần.
Máy chấm có luôn đúng không?
Máy tính toán chiến thuật rất chính xác nên chỉ ra đúng chỗ đánh giá thay đổi. Nhưng nó không giải thích vì sao về mặt kế hoạch. Dùng máy để tìm khoảnh khắc quan trọng, rồi tự suy nghĩ về khoảnh khắc đó.
