Có những quân trên bàn cờ nhìn thì như đang hoạt động bình thường, nhưng thực ra không dám nhúc nhích: chỉ cần nó rời đi, một quân giá trị hơn phía sau sẽ lộ ra và bị ăn. Người ta gọi quân đó là bị ghim (pin).
Ghim là một trong ba đòn chiến thuật cơ bản nhất, cùng với bắt đôi và xiên. Điều làm ghim nguy hiểm là nó không kết thúc ngay — quân bị ghim đứng đó nhiều nước, và đối phương có thời gian dồn thêm quân tấn công nó.
Ghim hoạt động thế nào
Ba quân thẳng hàng: quân ghim (của bạn) — quân bị ghim (của đối phương) — quân phía sau (của đối phương, giá trị hơn). Chỉ có Xe, Tượng và Hậu ghim được, vì chỉ chúng tấn công theo đường thẳng xa. Mã, Tốt và Vua không ghim được ai.
Ghim tuyệt đối: quân phía sau là Vua
Khi quân phía sau là Vua, quân bị ghim không được phép di chuyển theo luật — đi thì Vua bị chiếu, mà tự đưa Vua vào thế bị chiếu là nước đi không hợp lệ.
Ghim tuyệt đối có hai hệ quả mà người mới hay quên:
- Quân bị ghim không bảo vệ được gì theo hướng khác. Mã c3 trong sơ đồ vẫn "nhìn" các ô d5, e4, nhưng nó không thể ăn quân ở đó.
- Nhưng quân bị ghim vẫn khống chế các ô nó nhìn tới đối với Vua đối phương: Vua đối phương không được bước vào những ô đó, vì một quân bị ghim vẫn tính là đang tấn công. Người mới hay tưởng quân bị ghim "vô hại" hoàn toàn rồi đưa Vua vào ô bị nó khống chế — nước đi đó không hợp lệ.
Ghim tương đối: quân phía sau không phải Vua
Khi quân phía sau là Hậu, Xe hay một quân không được bảo vệ, quân bị ghim vẫn được phép đi — chỉ là đi thì mất quân phía sau.
Ghim tương đối có thể phá được bằng một đòn — và đây là chỗ đẹp nhất của cờ. Ví dụ nổi tiếng nhất là bẫy Légal, có từ thế kỷ 18:
Bài học: ghim tương đối chỉ là ghim nếu đối phương sợ mất quân phía sau. Khi có đòn lớn hơn — ở đây là chiếu hết — quân "bị ghim" cứ việc đi.
Hai hình dạng ghim hay gặp nhất
Ghim theo đường chéo bằng Tượng. Đây là kiểu phổ biến nhất ở khai cuộc: Tượng ra b5 hay g5 (với Trắng), b4 hay g4 (với Đen), ghim Mã đối phương vào Vua hoặc Hậu. Những nước Tượng này nhiều khi được đi chỉ để tạo ghim, không phải để ăn quân ngay.
Ghim theo cột bằng Xe hoặc Hậu. Khi cột e mở và Vua đối phương chưa nhập thành, một Xe hoặc Hậu trên cột e sẽ ghim bất kỳ quân nào đứng giữa. Đây là lý do nguyên tắc "nhập thành trước khi trung tâm mở ra" quan trọng: Vua ở e8 trên cột e mở là mục tiêu ghim lý tưởng.
Nhận ra hai hình dạng này, bạn đã thấy được phần lớn các đòn ghim trong ván thật.
Tận dụng đòn ghim
Khi đã ghim được một quân, có ba cách khai thác:
1. Tấn công quân bị ghim thêm lần nữa. Quân bị ghim không chạy được, nên chỉ cần tấn công nó bằng nhiều quân hơn số quân bảo vệ. Cách phổ biến nhất: đẩy Tốt vào quân bị ghim — Tốt rẻ nhất, ăn được quân nhẹ là lãi to.
2. Tận dụng việc nó không bảo vệ được. Quân bị ghim tuyệt đối không bảo vệ được ô nào khác. Tìm xem nó đang "tưởng như" bảo vệ ô nào, và tấn công ô đó.
3. Giữ ghim lâu. Không phải lúc nào cũng phải ăn ngay. Một quân bị ghim làm đối phương mất một quân khỏi cuộc chơi; giữ ghim trong khi bạn đưa thêm quân vào tấn công thường hiệu quả hơn đổi quân vội.
Thoát ghim
Khi quân của bạn bị ghim, có bốn cách thoát, xếp theo thứ tự nên nghĩ tới:
- Đưa quân phía sau đi chỗ khác. Ví dụ Hậu d8 rời đi, Mã f6 hết bị ghim. Với ghim tuyệt đối, đưa Vua đi (hoặc nhập thành) cũng là cách phổ biến.
- Chặn thêm một quân vào giữa. Nhiều khi đặt một quân vào giữa quân ghim và quân bị ghim làm đòn ghim yếu đi.
- Đuổi quân ghim. Ví dụ đẩy Tốt h6 đuổi Tượng g5. Cẩn thận: đẩy Tốt quanh Vua để đuổi Tượng có thể làm yếu Vua.
- Phản công. Tạo đe doạ lớn hơn buộc đối phương phải xử lý trước.
Và một điều không nên làm: cứ để quân bị ghim đứng đó mà không làm gì. Đối phương sẽ dồn thêm quân vào nó.
Nhận ra ghim trong ván
Thói quen giúp nhìn thấy ghim nhanh: mỗi khi Vua hoặc Hậu của một bên đứng trên cùng một đường (hàng, cột, chéo) với một quân nhẹ của chính bên đó, hỏi: có Tượng, Xe hay Hậu đối phương nào vào được đường đó không? Câu hỏi này áp dụng cho cả hai chiều — để tìm đòn cho mình và để tránh đòn cho đối phương.
Muốn luyện, chơi với máy ở mức Trung bình và để ý các nước Tượng g5 hay Tượng b4 của máy — rất nhiều lần đó là ghim. Hai đòn cùng họ đường thẳng là xiên và tấn công mở.
Câu hỏi thường gặp
Ghim tuyệt đối và ghim tương đối khác nhau thế nào?
Ghim tuyệt đối là khi quân phía sau là Vua: quân bị ghim không được phép di chuyển theo luật. Ghim tương đối là khi quân phía sau là quân khác: quân bị ghim vẫn đi được, nhưng sẽ mất quân phía sau.
Quân nào có thể ghim?
Chỉ Xe, Tượng và Hậu — những quân tấn công theo đường thẳng xa. Mã, Tốt và Vua không tạo được đòn ghim.
Vua đối phương có được bước vào ô mà quân bị ghim đang nhìn không?
Không. Quân bị ghim tuyệt đối không được di chuyển, nhưng nó vẫn được tính là tấn công các ô trong tầm đi của nó. Vua đối phương bước vào ô đó là tự đưa mình vào thế bị chiếu — nước đi không hợp lệ.
Bẫy Légal là gì?
Là một cái bẫy khai cuộc cổ điển: Trắng bỏ Hậu bằng cách đi quân "bị ghim", và nếu Đen ăn Hậu thì bị chiếu hết bằng các quân nhẹ. Nó cho thấy ghim tương đối có thể bị phá khi có đòn lớn hơn.
