François-André Danican Philidor, kỳ thủ mạnh nhất thế kỷ 18, có một câu nổi tiếng: "Tốt là linh hồn của cờ vua." Hơn hai thế kỷ sau, câu đó vẫn đúng. Tốt là quân yếu nhất, nhưng vì Tốt không bao giờ đi lùi, mỗi nước đi Tốt để lại dấu vết vĩnh viễn trên bàn cờ. Quân có thể đi đi lại lại; cấu trúc Tốt thì chỉ thay đổi một chiều.
Vì vậy, người chơi mạnh nhìn cấu trúc Tốt đầu tiên khi đánh giá một thế cờ. Nó cho biết điểm yếu ở đâu, ô tốt ở đâu, và kế hoạch nên hướng về đâu. Bài này đi qua các kiểu cấu trúc Tốt quan trọng nhất.
Tốt cô lập
Tốt cô lập là Tốt không còn Tốt cùng phe nào ở hai cột bên cạnh. Không Tốt nào bảo vệ được nó; nó chỉ có thể được quân lớn bảo vệ.
Kiểu nổi tiếng nhất là Tốt d cô lập — thường gọi là "Tốt Hậu cô lập".
Tốt cô lập là con dao hai lưỡi:
- Điểm yếu: nó cần quân lớn bảo vệ; và ô ngay trước nó (d5 trong sơ đồ) là ô tuyệt vời cho quân đối phương, vì không Tốt nào của bên kia đuổi được.
- Điểm mạnh: bên có Tốt cô lập thường có nhiều không gian hơn và hai cột nửa mở hai bên cho Xe; quân của họ hoạt động rất tự do.
Kinh nghiệm chung: khi còn nhiều quân, Tốt cô lập thường là lợi thế (không gian, tấn công); khi đã đổi nhiều quân, nó thường là điểm yếu (dễ bị vây). Bên có Tốt cô lập tìm cách tấn công; bên kia tìm cách đổi quân và chặn Tốt.
Tốt chồng
Tốt chồng là hai Tốt cùng phe trên một cột. Chúng không bảo vệ được nhau, và Tốt phía trước chặn đường Tốt phía sau.
Tốt chồng không phải lúc nào cũng xấu. Trong sơ đồ trên, Đen chấp nhận Tốt chồng để có cặp Tượng và cột d mở. Trong trung cuộc, điều đó thường đủ bù đắp. Nhưng về tàn cuộc Tốt, Trắng có đa số Tốt ở cánh Vua tạo được Tốt thông, còn đa số Tốt ở cánh Hậu của Đen bị "tê liệt" vì Tốt chồng. Đó là lý do biến này được chơi với kế hoạch rõ ràng: Trắng muốn đổi quân tiến về tàn cuộc.
Tốt lạc hậu
Tốt lạc hậu là Tốt đã bị các Tốt cùng phe bên cạnh bỏ lại phía sau, không tiến lên được vì ô trước nó bị Tốt đối phương khống chế. Nó giống Tốt cô lập ở chỗ không Tốt nào bảo vệ được, nhưng thường khó chịu hơn vì nó đứng trên cột nửa mở mà đối phương có thể dồn Xe vào.
Ô ngay trước Tốt lạc hậu là một ô yếu kinh điển — nơi Mã đối phương rất thích đóng quân.
Tốt thông
Tốt thông là Tốt không còn Tốt đối phương nào chặn phía trước hay ở hai cột bên cạnh có thể ăn nó khi nó tiến. Chỉ quân lớn mới ngăn được nó.
Tốt thông là lợi thế lớn nhất trong cấu trúc Tốt, nhất là về tàn cuộc. Ba điều cần nhớ:
- Tốt thông cần được đẩy. Câu nói nổi tiếng của kiện tướng Aron Nimzowitsch: Tốt thông có "khao khát bành trướng". Tốt thông đứng yên là lãng phí.
- Tốt thông được bảo vệ (có Tốt cùng phe đỡ phía sau chéo) mạnh hơn nhiều Tốt thông đơn độc.
- Chặn Tốt thông bằng quân — tốt nhất là Mã — đứng ngay ô trước nó, nếu bạn là bên phòng thủ.
Chuỗi Tốt
Các Tốt xếp chéo bảo vệ nhau thành chuỗi. Chuỗi Tốt chỉ ra hướng kế hoạch: tấn công ở phía đầu chuỗi hướng tới, và đối phương thì tấn công vào gốc chuỗi. Chi tiết có trong bài lập kế hoạch trung cuộc.
Đa số Tốt
Khi một bên có nhiều Tốt hơn ở một cánh (ví dụ 3 đấu 2 ở cánh Hậu), bên đó có đa số Tốt. Đa số Tốt khoẻ mạnh (không có Tốt chồng, Tốt cô lập) cuối cùng sẽ tạo ra một Tốt thông. Đây là lý do nhiều kế hoạch trung cuộc thực chất là "đẩy đa số Tốt".
Dùng cấu trúc Tốt để chọn kế hoạch
Trước khi quyết định kế hoạch, hãy trả lời ba câu về cấu trúc Tốt:
- Bên nào có Tốt yếu (cô lập, chồng, lạc hậu)? → Đó là mục tiêu.
- Ô nào không còn Tốt nào đuổi được? → Đó là chỗ cho Mã.
- Bên nào có đa số Tốt hoặc Tốt thông? → Bên đó muốn tiến về tàn cuộc.
Ba câu này thường đủ để biết bạn muốn đổi quân hay giữ quân, tấn công ở cánh nào, và đặt quân ở đâu.
Cẩn thận với mỗi nước đi Tốt
Vì Tốt không đi lùi, trước mỗi nước đi Tốt ở trung cuộc, hỏi: sau nước này, ô nào tôi không bao giờ khống chế lại được? Nhiều thế trận thua không phải vì một đòn chiến thuật, mà vì một nước đi Tốt vội tạo ra ô yếu mà đối phương khai thác suốt ba chục nước sau.
Bạn có thể quan sát điều này ngay: chơi một ván với máy ở mức Khó, sau ván mở phần xem lại và để ý những nước đi Tốt bị máy chấm "chưa chính xác" — rất nhiều trong số đó là nước tạo ra điểm yếu lâu dài. Kiến thức này nối tiếp tự nhiên với bài ô yếu và tiền đồn.
Câu hỏi thường gặp
Tốt cô lập là tốt hay xấu?
Tuỳ giai đoạn. Khi còn nhiều quân, nó thường cho không gian và hoạt động quân, nên có lợi. Khi đã đổi nhiều quân, nó thường thành điểm yếu dễ bị vây.
Tốt chồng có phải luôn là điểm yếu không?
Không. Tốt chồng thường đi kèm bù đắp như cặp Tượng hay cột mở. Nó bất lợi rõ nhất về tàn cuộc, khi đa số Tốt bị Tốt chồng không tạo được Tốt thông.
Tốt thông là gì?
Là Tốt không còn Tốt đối phương nào chặn phía trước hay ở hai cột bên cạnh. Nó có thể tiến tới phong cấp mà chỉ quân lớn mới ngăn được, nên là lợi thế lớn, đặc biệt ở tàn cuộc.
Vì sao nói Tốt là linh hồn của cờ vua?
Vì Tốt không đi lùi, cấu trúc Tốt là thứ lâu dài nhất trên bàn cờ và quyết định ô mạnh, ô yếu, cột mở và kế hoạch của cả hai bên.
