Khai cuộc có nguyên tắc, tàn cuộc có thế mẫu, còn trung cuộc thì giống một khoảng trống. Quân đã ra hết, Vua đã nhập thành, không bên nào có đòn. Đây là lúc người mới bắt đầu đi loanh quanh: đẩy một Tốt vì nó đứng đó, chuyển Xe sang lại chuyển về, chờ đối phương sai.
Người chơi mạnh không giỏi hơn ở chỗ tính xa. Họ giỏi hơn ở chỗ luôn biết mình đang cố làm gì. Bài này đưa ra năm câu hỏi để tìm ra điều đó, theo đúng thứ tự nên hỏi.
Câu 1: Đối phương vừa muốn gì?
Trước mọi kế hoạch, nhìn nước vừa đi của đối phương và hỏi: nó đe doạ gì, nó chuẩn bị gì? Câu hỏi này không thuộc về chiến lược mà là an toàn cơ bản — nhưng đặt nó ở đầu vì kế hoạch hay đến đâu cũng vô nghĩa nếu bạn mất quân ở nước tới.
Có ba loại ý đồ cần nhận ra: đe doạ trực tiếp (ăn quân, chiếu), đe doạ chuẩn bị (quân vừa đi mở đường cho quân khác), và kế hoạch dài (đẩy Tốt cánh, dồn Xe vào một cột). Hai loại đầu phải đáp ngay. Loại thứ ba cho bạn thời gian — nhưng nên biết để kế hoạch của mình đi nhanh hơn.
Câu 2: Quân nào của mình tệ nhất?
Đây là câu hỏi hữu ích nhất trong toàn bộ trung cuộc, và gần như lúc nào cũng có câu trả lời. Nhìn lần lượt từng quân và hỏi: nó đang làm được gì? Quân nào khống chế ít ô nhất, không tham gia vào đâu, bị Tốt của chính mình chặn?
Khi đã tìm ra, kế hoạch đơn giản nhất là đưa quân đó tới ô tốt hơn. Một Mã ở góc b1 chưa đi, một Tượng bị Tốt của mình chặn đường chéo, một Xe còn ở a1 khi mọi thứ diễn ra ở cánh Vua — mỗi cái là một kế hoạch vài nước rõ ràng.
Nguyên tắc này có sức mạnh bất ngờ vì nó tích luỹ. Sau năm sáu nước cải thiện quân, bạn có thể chưa hơn quân nào, nhưng mọi quân của bạn đều làm việc còn quân đối phương thì không. Khi đó đòn chiến thuật tự xuất hiện.
Câu 3: Tốt đang chỉ đường về đâu?
Tốt không đi lùi được, nên cấu trúc Tốt là thứ lâu dài nhất trên bàn cờ, và nó quyết định kế hoạch nhiều hơn mọi thứ khác.
Một quy tắc kinh nghiệm dễ dùng: chuỗi Tốt chỉ hướng tấn công. Khi Tốt của bạn xếp chéo thành chuỗi, hãy tấn công ở phía mà đầu chuỗi hướng tới. Đối phương thì nên tấn công vào gốc chuỗi — con Tốt cuối cùng giữ cả chuỗi.
Ở thế trên, cả hai bên có kế hoạch rõ ràng chỉ nhờ đọc cấu trúc Tốt. Không bên nào cần tính toán sâu mới biết nên đi đâu.
Tấn công thiểu số
Một ví dụ kinh điển khác: khi bạn có ít Tốt hơn ở một cánh, đẩy chúng lên để đổi lấy Tốt đối phương, tạo ra Tốt yếu ở bên kia. Nghe ngược đời, nhưng đây là một trong những kế hoạch nổi tiếng nhất của cờ vua, thường gặp sau khai cuộc Gambit Hậu.
Câu 4: Điểm yếu của đối phương ở đâu?
Kế hoạch tốt thường là kế hoạch có mục tiêu. Điểm yếu là thứ đối phương không sửa được trong vài nước:
- Tốt yếu: Tốt cô lập (không còn Tốt cùng phe ở cột bên cạnh), Tốt chồng (hai Tốt cùng cột), Tốt bị bỏ lại phía sau không ai đỡ.
- Ô yếu: ô mà Tốt đối phương không bao giờ còn đuổi được quân của bạn khỏi đó — chỗ lý tưởng cho Mã.
- Vua thiếu che chắn: Tốt quanh Vua đã đẩy lên hoặc bị đổi.
Khi tìm ra điểm yếu, kế hoạch là: tấn công nó bằng nhiều quân hơn số quân đối phương dùng để giữ. Đối phương giữ bằng hai quân thì bạn dồn ba.
Câu 5: Đổi quân nào có lợi cho mình?
Đổi quân thay đổi thế trận nhiều hơn người ta nghĩ. Vài nguyên tắc định hướng:
- Đang hơn quân thì đổi quân, không đổi Tốt. Càng ít quân, lợi thế càng rõ.
- Đang kém thì tránh đổi, giữ quân để tạo phức tạp.
- Đổi quân tốt của đối phương lấy quân tệ của mình. Đổi Tượng xấu của bạn lấy Tượng tốt của họ là lãi, dù trên giấy là "đổi ngang".
- Đang tấn công Vua thì đừng đổi quân tấn công; đang bị tấn công thì đổi càng nhiều càng tốt.
Kế hoạch không cần dài
Một hiểu nhầm phổ biến là "kế hoạch" phải dài mười nước. Thực tế, một kế hoạch tốt thường chỉ là 2–4 nước có mục đích: đưa Mã từ d2 qua f1 tới g3 để nhắm f5; hoặc dồn hai Xe vào cột c đang nửa mở. Làm xong thì hỏi lại năm câu, tìm kế hoạch tiếp theo.
Và kế hoạch được phép đổi. Khi đối phương thay đổi thế trận, kế hoạch cũ có thể không còn đúng — cứng nhắc theo kế hoạch cũ cũng tệ như không có kế hoạch.
Luyện thế nào
Cách luyện nhanh nhất là tập nói ra kế hoạch trước khi đi. Khi chơi với máy, đến trung cuộc hãy dừng lại, nói một câu kiểu "tôi sẽ đưa Mã tới e5 vì ô đó không Tốt nào đuổi được", rồi mới đi. Sau ván, xem lại ván và so sánh: máy có đánh dấu các nước "loanh quanh" của bạn là chưa chính xác không?
Bạn có thể chơi ngay một ván với máy ở mức Trung bình — mức này đủ khó để trung cuộc có ý nghĩa, và đủ "người" để kế hoạch của bạn có cơ hội thành công.
Câu hỏi thường gặp
Không có đòn thì nên đi nước gì?
Tìm quân tệ nhất của bạn và đưa nó tới ô tốt hơn. Đây là kế hoạch luôn đúng khi bạn không biết làm gì, vì nó làm thế cờ của bạn tốt lên mà không tạo điểm yếu mới.
Làm sao biết nên tấn công ở cánh nào?
Nhìn cấu trúc Tốt. Tấn công ở phía mà chuỗi Tốt của bạn hướng tới, hoặc ở phía bạn có nhiều Tốt hơn và nhiều không gian hơn. Tránh tấn công ở cánh mà Vua của chính bạn đang đứng, trừ khi đối phương nhập thành ở cánh đó và bạn đã chuẩn bị kỹ.
Tốt cô lập là tốt hay xấu?
Vừa là điểm yếu vừa là lợi thế. Nó yếu vì không Tốt nào bảo vệ được, và ô ngay trước nó là ô tốt cho quân đối phương. Nhưng nó thường cho bên sở hữu nhiều không gian và cột nửa mở cho Xe. Đang nhiều quân thì Tốt cô lập thường mạnh; về tàn cuộc thì nó thường yếu.
Có nên đổi quân khi đang ngang cơ?
Tuỳ đổi quân nào. Đổi quân tệ của mình lấy quân tốt của đối phương là có lợi. Đổi chỉ để "cho đơn giản" thì thường là nhường thế chủ động.