Theo bảng điểm, Tượng đáng 3 điểm. Nhưng hai Tượng trên cùng một bàn cờ có thể chênh nhau như một Xe với một Tốt. Khác biệt đó đến từ Tốt: Tốt của chính bạn đứng trên ô nào quyết định Tượng của bạn có đường đi hay không.
Định nghĩa đơn giản
Tượng chỉ đi trên một màu ô. Tốt thì đứng yên khá lâu và rất khó lùi.
- Tượng xấu: phần lớn Tốt của bạn (nhất là Tốt trung tâm) đứng trên cùng màu ô với Tượng. Tượng bị chính Tốt nhà chặn đường.
- Tượng tốt: Tốt của bạn đứng trên màu ô ngược lại. Đường chéo của Tượng thông thoáng.
Chú ý: "xấu" nói về cấu trúc, không phải vị trí lúc đó. Một Tượng xấu vẫn có thể đang hoạt động tích cực nếu nó đứng phía trước chuỗi Tốt. Và một Tượng tốt nằm im ở ô xuất phát cũng chưa làm được gì.
Ví dụ kinh điển: phòng thủ Pháp
Đen chấp nhận Tượng xấu để đổi lấy thế trận vững chắc. Phần lớn kế hoạch của Đen trong khai cuộc này xoay quanh câu hỏi: làm gì với Tượng c8? Đẩy ...b6 rồi đưa Tượng ra a6 để đổi Tượng ô trắng của Trắng, hoặc đẩy ...f6 để phá chuỗi Tốt, là hai hướng phổ biến.
Ngược lại, Tượng ô đen của Đen (f8) là Tượng tốt: các Tốt trung tâm của Đen không chắn đường chéo của nó.
Cách nhận ra nhanh
Trong ván cờ, hỏi ba câu:
- Tốt trung tâm của mình đứng màu gì? Nếu Tốt d và e của bạn đã khoá (Tốt đối phương đứng ngay trước), màu ô của chúng khó đổi nữa.
- Tượng của mình cùng màu hay khác màu với chúng?
- Tượng đang đứng trước hay sau chuỗi Tốt? Đứng trước thì vẫn hoạt động được; đứng sau thì bị giam.
Một mẹo cho người mới: đẩy Tốt trung tâm lên màu ô ngược với Tượng còn lại của mình. Nếu bạn vừa đổi mất Tượng ô đen, hãy để Tốt đứng trên ô trắng, để các ô đen được Tốt che chắn thay Tượng — và ngược lại.
Ba cách cứu một Tượng xấu
1. Đổi nó đi
Cách đơn giản nhất: đổi Tượng xấu của mình lấy Tượng tốt hoặc một Mã hoạt động của đối phương. Trong phòng thủ Pháp, đưa Tượng c8 ra a6 để đổi Tượng f1 của Trắng là ý tưởng kinh điển. Sau khi đổi, vấn đề biến mất.
2. Đưa nó ra phía trước chuỗi Tốt
Trước khi khoá chuỗi Tốt, đưa Tượng ra ngoài. Ví dụ ở một số hệ khai cuộc, Đen phát triển Tượng ô trắng ra f5 hoặc g4 trước khi đẩy ...e6. Tượng vẫn "xấu" theo cấu trúc, nhưng nó đứng ở chỗ hoạt động và không bị giam.
3. Đổi màu chuỗi Tốt
Phá chuỗi Tốt bằng một nước đẩy Tốt (như ...f6 hoặc ...c5 trong phòng thủ Pháp) để đổi Tốt, mở đường chéo cho Tượng. Cách này tốn thời gian và có thể tạo điểm yếu mới, nhưng thường là kế hoạch dài hạn đúng.
Tượng xấu trong tàn cuộc
Tàn cuộc là nơi Tượng xấu bị trừng phạt nặng nhất. Mẫu điển hình: Mã tốt đấu Tượng xấu. Bên có Tượng xấu phải dùng Tượng bảo vệ các Tốt đứng cùng màu ô, trong khi Mã đối phương nhảy vào các ô màu ngược lại mà Tượng không bao giờ chạm tới. Vua đối phương cũng đi qua các ô đó để tấn công.
Vì vậy, khi đổi quân sang tàn cuộc, hãy hỏi: sau khi đổi, Tượng còn lại của mình tốt hay xấu? Nhiều ván thua bắt đầu từ việc đổi nhầm Tượng tốt, giữ lại Tượng xấu.
Tượng khác màu: một trường hợp riêng
Khi mỗi bên chỉ còn một Tượng, và hai Tượng đi trên hai màu khác nhau, đó là tàn cuộc Tượng khác màu. Tượng không bao giờ gặp nhau, không bao giờ đổi được. Với Tốt: tàn cuộc Tượng khác màu thường hoà ngay cả khi một bên hơn một hai Tốt, vì bên phòng thủ dựng Tốt trên màu ô Tượng mình khống chế và Tượng đối phương không phá được. Ngược lại, trong trung cuộc có Hậu Xe, Tượng khác màu lại thiên về bên tấn công, vì bên phòng thủ không có Tượng cùng màu để che các ô bị tấn công.
Những lỗi hay gặp
Đổi Tượng tốt, giữ Tượng xấu. Khi có hai Tượng và phải đổi một, hãy giữ Tượng tốt.
Đẩy Tốt lên cùng màu với Tượng duy nhất còn lại. Đặc biệt trong tàn cuộc, đây là cách tự giam Tượng của mình.
Coi thường Tượng xấu của đối phương. Tượng xấu đứng phía trước chuỗi Tốt vẫn có thể là quân phòng thủ quan trọng. Đừng vội kết luận nó vô dụng.
Luyện nhìn Tượng tốt, Tượng xấu
- Sau mỗi ván, nhìn thế cờ ở nước thứ 20: Tượng nào của bạn tốt, Tượng nào xấu? Bạn có làm gì với Tượng xấu không?
- Chơi phòng thủ Pháp cầm Đen vài ván với máy trên trang chơi, tập trung vào việc giải quyết Tượng c8. Bạn sẽ hiểu vấn đề này nhanh hơn đọc bất kỳ bài nào.
- Đọc thêm bài cấu trúc Tốt, vì mọi câu chuyện Tượng tốt Tượng xấu đều bắt đầu từ Tốt, và bài giá trị quân cờ để thấy vì sao con số 3 điểm chỉ là điểm khởi đầu.
Các bài khác về trung cuộc có trong mục trung cuộc.
Câu hỏi thường gặp
Tượng xấu có phải lúc nào cũng tệ không?
Không. Tượng xấu vẫn bảo vệ được Tốt nhà và có thể hoạt động nếu đứng phía trước chuỗi Tốt. "Xấu" chỉ nói về cấu trúc, không phải giá trị tuyệt đối.
Làm sao tránh có Tượng xấu ngay từ khai cuộc?
Đưa Tượng ra trước khi khoá chuỗi Tốt, hoặc đẩy Tốt trung tâm lên màu ô ngược với Tượng. Với một số khai cuộc như phòng thủ Pháp, Tượng xấu là cái giá chấp nhận được để có thế vững.
Tàn cuộc Tượng khác màu có luôn hoà không?
Không luôn luôn, nhưng thường hoà khi chỉ còn Tượng và Tốt, kể cả khi một bên hơn một Tốt. Hơn hai Tốt ở hai cánh cách xa thì có cơ hội thắng.
Mã tốt đấu Tượng xấu là gì?
Là tàn cuộc mà bên có Tượng bị Tốt nhà chặn, còn Mã đối phương có ô đứng vững chắc. Bên có Mã thường có lợi thế lớn.
Cặp Tượng còn mạnh nếu một Tượng xấu không?
Vẫn thường mạnh, vì hai Tượng cùng khống chế cả hai màu ô. Nhưng lợi thế cặp Tượng giảm nếu một Tượng bị giam hoàn toàn.
