Mở bất kỳ cuốn sách cờ nào, xem bất kỳ bài phân tích nào, bạn sẽ gặp những dòng như 1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bb5. Với người chưa học, đó là mật mã. Với người đã học, đó là một ván cờ đang diễn ra trong đầu. Học đọc ký hiệu mất khoảng mười phút, và nó mở ra toàn bộ kho tài liệu cờ vua của thế giới.
Hệ thống phổ biến nhất hiện nay là ký hiệu đại số. Nó được dùng trong sách, trên các trang cờ, và trong biên bản thi đấu chính thức.
Bước 1: tên ô
Mỗi ô có tên gồm một chữ cái (cột a–h) và một con số (hàng 1–8), tính từ phía Trắng: a1 ở góc dưới trái của Trắng, h8 ở góc trên phải. Nếu chưa quen, đọc trước bài bàn cờ và cách bày quân.
Bước 2: tên quân
Mỗi quân (trừ Tốt) có một chữ cái viết hoa, lấy từ tên tiếng Anh:
| Quân | Chữ cái | Từ tiếng Anh |
|---|---|---|
| Vua | K | King |
| Hậu | Q | Queen |
| Xe | R | Rook |
| Tượng | B | Bishop |
| Mã | N | kNight (dùng N vì K đã là Vua) |
| Tốt | không có chữ | — |
Một số sách tiếng Việt cũ dùng chữ cái Việt (V, H, X, T, M), nhưng ký hiệu quốc tế với K, Q, R, B, N là phổ biến nhất hiện nay, và là cách mọi trang cờ trực tuyến hiển thị.
Bước 3: ghép lại thành nước đi
Quân + ô đến. Nf3 nghĩa là Mã đi tới f3. Bc4 là Tượng tới c4.
Tốt chỉ ghi ô đến. e4 nghĩa là Tốt đi tới e4. Vì Tốt không có chữ cái, cứ thấy nước chỉ có tên ô là nước đi Tốt.
Ăn quân thêm chữ x. Bxe5 là Tượng ăn quân ở e5. Tốt ăn thì ghi cột xuất phát trước chữ x: exd5 là Tốt ở cột e ăn quân ở d5.
Số thứ tự nước. Mỗi "nước" gồm một lần đi của Trắng và một lần đi của Đen: 1.e4 e5 là nước thứ nhất. Nếu chỉ ghi nước của Đen, dùng ba chấm: 3...Nf6 nghĩa là nước thứ ba của Đen là Mã tới f6.
Bước 4: các ký hiệu đặc biệt
| Ký hiệu | Nghĩa |
|---|---|
| + | chiếu (Qh5+) |
| # | chiếu hết (Qxf7#) |
| O-O | nhập thành cánh Vua |
| O-O-O | nhập thành cánh Hậu |
| = | phong cấp (e8=Q: Tốt tới e8 phong Hậu) |
| e.p. | bắt Tốt qua đường (thường được ghi thêm, không bắt buộc) |
Chú ý: O-O viết bằng chữ O hoa, không phải số không, trong phần lớn tài liệu.
Bước 5: khi hai quân cùng đi được tới một ô
Nếu hai Mã đều nhảy tới d2 được, "Nd2" sẽ không rõ là Mã nào. Khi đó thêm cột (hoặc hàng) xuất phát:
- Nbd2 — Mã ở cột b đi tới d2.
- R1e2 — Xe ở hàng 1 đi tới e2 (dùng hàng khi hai Xe cùng cột).
Chỉ thêm khi thật sự cần phân biệt.
Bước 6: các dấu đánh giá
Sách và bài phân tích hay thêm dấu sau nước đi để nhận xét:
| Dấu | Nghĩa |
|---|---|
| ! | nước hay |
| !! | nước rất hay, xuất sắc |
| ? | nước sai |
| ?? | sai lầm lớn |
| !? | nước thú vị, đáng thử |
| ?! | nước đáng ngờ |
Trong phần Xem lại ván của Cờ Vua Số, các nước bị chấm "Chưa chính xác", "Sai", "Sai lầm lớn" cũng được gắn nhãn ?!, ?, ?? ngay trong danh sách nước — để bạn quen với cách ghi của sách.
Tự kiểm tra
Đọc dòng sau và hình dung trên bàn cờ, rồi bấm nút dưới sơ đồ để đối chiếu:
Nếu tới được thế cờ đó trong đầu, bạn đã đọc được hầu hết mọi dòng ký hiệu trong sách. Phần còn lại chỉ là luyện cho nhanh.
Những kiểu ký hiệu khác bạn có thể gặp
Ký hiệu đại số là chuẩn hiện nay, nhưng tài liệu cũ hoặc tài liệu từ nơi khác có thể dùng kiểu khác:
- Ký hiệu đại số đầy đủ ghi cả ô xuất phát: e2-e4, Ng1-f3. Hay gặp trong sách cũ của Liên Xô và một số sách dạy trẻ em. Đọc dễ hơn cho người mới, nhưng dài hơn.
- Ký hiệu mô tả trong sách tiếng Anh cũ: P-K4 nghĩa là "Tốt lên ô thứ tư cột Vua". Mỗi bên đếm ô từ phía mình nên rất dễ nhầm. Nếu gặp sách dùng kiểu này, nên tìm bản in lại có ký hiệu đại số.
- Chữ cái tiếng Việt trong một số sách cũ: V (Vua), H (Hậu), X (Xe), T (Tượng), M (Mã). Ví dụ Mf3 là Nf3. Cách đọc giống hệt, chỉ thay chữ cái.
- Biểu tượng quân cờ (♘f3 thay cho Nf3) trên nhiều trang web và sách hiện đại, để người đọc ở mọi ngôn ngữ đều hiểu.
Nắm ký hiệu đại số chuẩn, bạn chuyển sang đọc các kiểu khác chỉ trong vài phút.
Tập ghi ván của chính mình
Cách nhớ ký hiệu nhanh nhất là tự ghi. Khi chơi trên máy, danh sách nước bên cạnh bàn cờ chính là ký hiệu đại số — hãy đọc theo mỗi nước. Khi chơi trên bàn thật, tập ghi vào một tờ giấy. Nếu sau này đi giải, bạn sẽ phải ghi biên bản ván đấu, và thói quen này giúp rất nhiều.
Trên Cờ Vua Số, sau mỗi ván với máy có nút Chép PGN — PGN là định dạng tệp chuẩn chứa đúng những ký hiệu này, dán được vào bất kỳ phần mềm cờ nào. Chơi một ván rồi thử chép PGN, bạn sẽ thấy ván của mình được "viết" bằng đúng ngôn ngữ trong bài.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Mã ký hiệu là N mà không phải K?
Vì K đã dùng cho Vua (King). Mã tiếng Anh là Knight, nên người ta dùng chữ N.
Ký hiệu Tốt ghi thế nào?
Tốt không có chữ cái. Nước đi Tốt chỉ ghi ô đến, ví dụ e4. Khi Tốt ăn quân, ghi cột xuất phát trước chữ x, ví dụ exd5.
O-O và O-O-O là gì?
O-O là nhập thành cánh Vua, O-O-O là nhập thành cánh Hậu. Viết bằng chữ O hoa.
PGN là gì?
Là định dạng tệp văn bản chuẩn để lưu ván cờ, gồm thông tin ván (người chơi, ngày, kết quả) và danh sách nước đi bằng ký hiệu đại số. Hầu hết phần mềm và trang cờ đều đọc được PGN.
