Bạn chưa từng chơi cờ vua, hoặc chỉ biết lờ mờ cách đi của vài quân. Bạn muốn học — cho vui, để chơi với con, hay vì tò mò — nhưng không biết bắt đầu từ đâu. Tin tốt: cờ vua tự học được hoàn toàn, và bạn có thể chơi một ván trọn vẹn đúng luật chỉ sau vài ngày.
Bài này đưa ra thứ tự học đúng, kế hoạch bảy ngày đầu, và cách tự biết mình đang tiến bộ.
Thứ tự học đúng
Người mới hay bị rối vì học lộn xộn: xem video khai cuộc khi chưa nắm cách đi của Mã, hoặc chơi ván đầy đủ khi chưa biết chiếu hết là gì. Thứ tự hợp lý:
- Bàn cờ và cách bày quân.
- Cách đi và cách ăn của từng quân.
- Chiếu, thoát chiếu, chiếu hết.
- Hoà pat — để không vô tình hoà ván đang thắng.
- Ba luật đặc biệt: nhập thành, bắt Tốt qua đường, phong cấp.
- Ván đầy đủ đầu tiên.
- Nguyên tắc khai cuộc cơ bản.
- Chiếu hết bằng Hậu và bằng Xe.
- Đòn chiến thuật đơn giản: bắt đôi, ghim.
Mỗi bước dựa trên bước trước. Đừng nhảy cóc.
Bảy ngày đầu
Ngày 1 — Bàn cờ và bày quân
Ô sáng ở góc phải mỗi bên. Xe ở góc, rồi Mã, Tượng; Hậu đứng ô cùng màu với mình; Vua bên cạnh Hậu. Tốt đứng hàng thứ hai. Bày và dọn vài lần cho quen tay. Xem bàn cờ và cách bày quân.
Ngày 2 — Cách đi từng quân
Học Xe, Tượng, Hậu trước (đi thẳng hoặc chéo), rồi Vua, Tốt, cuối cùng Mã (khó nhất). Với mỗi quân, đặt nó một mình trên bàn và thử đi tới mọi ô có thể. Xem cách đi từng quân.
Ngày 3 — Chiếu và chiếu hết
Chiếu là khi Vua bị tấn công. Có ba cách thoát: đi Vua, chặn, ăn quân chiếu. Chiếu hết là khi không cách nào thoát được. Tự bày vài thế và kiểm tra: đây là chiếu hay chiếu hết?
Ngày 4 — Hoà pat và luật đặc biệt
Hoà pat: bên tới lượt không có nước hợp lệ mà không bị chiếu — ván hoà. Sau đó học nhập thành, bắt Tốt qua đường và phong cấp.
Ngày 5 — Ván đầu tiên
Chơi hai ba ván đầy đủ với máy ở mức thấp nhất trên trang chơi. Máy không cho đi sai luật, nên bạn sẽ học luật qua từng nước. Đừng quan tâm thắng thua.
Ngày 6 — Nguyên tắc khai cuộc
Ba nguyên tắc là đủ: chiếm trung tâm, ra Mã và Tượng, nhập thành sớm. Xem nguyên tắc khai cuộc.
Ngày 7 — Xem lại ván
Chơi một ván, rồi mở phần Xem lại ván. Tìm nước bị đánh dấu sai lầm lớn đầu tiên. Hiểu vì sao nó sai. Đây là thói quen quan trọng nhất bạn có thể bắt đầu từ tuần đầu.
Ba thói quen quan trọng nhất
1. Trước mỗi nước, hỏi: đối phương vừa đe doạ gì? Phần lớn ván thua của người mới đến từ việc không để ý nước vừa rồi của đối phương.
2. Trước khi đi, kiểm tra quân mình có bị treo không. Quân bị treo là quân không được bảo vệ và có thể bị ăn miễn phí.
3. Đếm trước khi ăn. Ăn một Tốt được bảo vệ bằng Mã là mất 3 điểm để được 1 điểm. Xem giá trị quân cờ.
Sau bảy ngày
Khi đã xong tuần đầu, hãy giữ nhịp đơn giản: mỗi ngày một ván chậm và mười phút xem lại. Mỗi tuần thêm một chủ đề mới, theo thứ tự: chiếu hết bằng Hậu, chiếu hết bằng Xe, bắt đôi, ghim. Sau khoảng một tháng, bạn sẽ chơi tự tin với người mới khác.
Những thứ chưa cần học
Tên và nước đi của hàng chục khai cuộc. Nguyên tắc là đủ cho vài tháng đầu.
Sách chiến lược dày. Để sau, khi bạn đã hết mất quân vô lý.
Cờ chớp. Thể thức nhanh tạo thói quen đi vội. Người mới nên chơi không đồng hồ hoặc 10 phút trở lên.
Điểm số online. Nếu chơi trên các trang có xếp hạng, đừng để ý điểm trong tháng đầu.
Làm sao biết mình đang tiến bộ
Không cần thầy, bạn vẫn tự đánh giá được:
- Ván cờ dài hơn: không còn thua trong mười nước vì mất Hậu.
- Ít sai lầm lớn hơn: đếm số nước "Sai lầm lớn" trong phần xem lại mỗi ván; con số này nên giảm dần.
- Thắng máy ở mức thấp nhất đều hơn, rồi thử lên mức kế tiếp.
- Tự tìm ra lỗi khi xem lại, trước khi máy chỉ ra.
Khi nào nên tìm thêm sự hướng dẫn
Tự học rất tốt cho giai đoạn đầu. Nên cân nhắc câu lạc bộ, lớp học hoặc bạn chơi mạnh hơn khi:
- Bạn chơi đúng luật, ít mất quân vô lý, nhưng không biết học gì tiếp.
- Bạn muốn chơi với người thật và cảm nhận không khí ván đấu.
- Bạn muốn thi đấu.
Các bài khác cho người mới có trong mục cho người mới.
Câu hỏi thường gặp
Mất bao lâu để chơi được cờ vua?
Chơi đúng luật một ván trọn vẹn: vài ngày. Chơi tự tin với người mới khác: vài tuần. Chơi tốt: nhiều tháng tới nhiều năm, tuỳ thời gian luyện.
Có cần mua bàn cờ thật không?
Không bắt buộc. Bàn cờ trên màn hình đủ để học. Bàn cờ thật giúp dễ hình dung và vui hơn khi chơi với người khác.
Học cờ vua qua video có được không?
Có, nhưng hãy chơi nhiều hơn xem. Video cho ý tưởng; chơi và xem lại ván mới hình thành thói quen.
Người lớn tuổi học cờ vua có muộn không?
Không. Người lớn thường học luật nhanh hơn trẻ em. Điều quan trọng là luyện đều.
Chơi với máy hay với người tốt hơn?
Cả hai đều có ích. Máy luôn sẵn sàng và chỉ ra lỗi sau ván; người thật dạy bạn tâm lý và cách đối phó với bẫy.
Nên chơi bao nhiêu ván mỗi ngày khi mới học?
Một hai ván chậm có xem lại là đủ. Chơi nhiều ván nhanh mà không xem lại thường không giúp tiến bộ nhanh hơn.
