Khi mới học cờ vua, câu hỏi hay gặp nhất sau "quân này đi thế nào" là "đổi quân này lấy quân kia có lời không". Để trả lời nhanh, người chơi dùng một bảng điểm đơn giản, gán cho mỗi quân một con số. Bảng này không hoàn hảo, nhưng nó là công cụ đầu tiên và quan trọng nhất để tránh những cuộc đổi quân thiệt thòi.
Bảng điểm cơ bản
| Quân | Điểm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tốt | 1 | Đơn vị đo |
| Mã | 3 | Mạnh ở thế đóng, nhảy qua quân |
| Tượng | 3 | Mạnh ở thế mở, đường chéo dài |
| Xe | 5 | Mạnh khi có cột mở |
| Hậu | 9 | Quân mạnh nhất |
| Vua | — | Vô giá: mất Vua là thua |
Mỗi bên bắt đầu với 39 điểm quân (8 Tốt, 2 Mã, 2 Tượng, 2 Xe, 1 Hậu). Nhìn nhanh tổng điểm hai bên cho bạn biết ai đang hơn quân.
Cách dùng bảng điểm khi đổi quân
Quy tắc đơn giản: đổi quân khi bạn nhận về nhiều điểm hơn hoặc bằng số điểm bạn mất, trừ khi có lý do vị trí rõ ràng.
- Mã lấy Tượng: 3 lấy 3, ngang giá.
- Mã lấy Xe: 3 lấy 5, bạn lời 2 điểm. Người ta gọi là ăn được chất lượng.
- Tượng lấy ba Tốt: 3 lấy 3, về điểm là ngang, nhưng tuỳ thế.
- Xe lấy Mã cộng Tốt: 5 lấy 4, bạn lỗ 1 điểm.
- Hậu lấy Xe cộng Tượng: 9 lấy 8, gần ngang.
Đếm một chuỗi ăn quân
Nhiều khi đổi quân không phải một nước mà là một chuỗi: bạn ăn, đối phương ăn lại, bạn ăn lại. Cách đếm:
- Đếm số quân tấn công ô đó của mỗi bên.
- Sắp xếp theo thứ tự quân nhẹ nhất ăn trước.
- Đi từng bước, cộng trừ điểm, và dừng ở chỗ có lợi cho bên đang tới lượt.
Ví dụ trong khai cuộc Ý phổ biến dưới đây, Trắng có thể nghĩ tới việc ăn Tốt e5.
Đếm như sau: ô e5 bị Mã f3 tấn công (1 quân), được Mã c6 bảo vệ (1 quân). Trắng ăn trước bằng Mã (được 1 điểm), Đen ăn lại bằng Mã (Trắng mất 3 điểm). Kết quả: Trắng lỗ 2. Đừng ăn.
Có người nhớ tới mẹo "ăn rồi bắt đôi": 4.Nxe5 Nxe5 5.d4, Tốt d4 cùng lúc đuổi Tượng c5 và Mã e5. Nhưng ở thế này mẹo đó không ăn: Đen chiếu 5...Bb4+, Tượng thoát ra với nhịp chiếu, rồi Mã e5 có thời gian ăn Tượng c4. Trắng vẫn lỗ một quân. Bài học kép: đếm điểm trước, rồi kiểm tra nước chiếu và nước thoát của đối phương trước khi tin vào một đòn.
Khi con số không còn đúng
Bảng điểm là trung bình. Trên bàn cờ thật, giá trị một quân phụ thuộc vào vị trí của nó.
Cặp Tượng
Hai Tượng cùng nhau thường mạnh hơn 6 điểm, nhất là ở thế mở, vì chúng phủ cả ô trắng lẫn ô đen. Nhiều người chơi coi cặp Tượng đáng thêm khoảng nửa điểm.
Mã và Tượng: tuỳ thế
- Thế đóng (nhiều Tốt khoá nhau): Mã thường mạnh hơn, vì nhảy qua được Tốt.
- Thế mở (ít Tốt, đường chéo thông): Tượng thường mạnh hơn.
- Tàn cuộc có Tốt ở cả hai cánh: Tượng thường mạnh hơn vì đi xa nhanh.
Xem thêm bài Tượng tốt và Tượng xấu để hiểu vì sao một Tượng bị Tốt nhà chặn có thể chỉ đáng như một Tốt lớn.
Quân hoạt động và quân "chết"
Một Xe nằm im ở góc bàn, chưa ra trận, không đáng 5 điểm lúc đó. Một Mã đứng ở ô tiền đồn vững chắc giữa đất đối phương có khi đáng hơn một Tượng bị chặn. Khi đánh giá thế cờ, hãy hỏi: quân này đang làm được gì?
Tốt tiến xa
Tốt ở hàng 7, sắp phong Hậu, đáng hơn nhiều so với 1 điểm. Một Tốt thông được bảo vệ ở hàng 6 có thể buộc đối phương phải dùng cả một quân để chặn.
Vua trong tàn cuộc
Trong khai cuộc và trung cuộc, Vua cần được giấu kỹ. Trong tàn cuộc, Vua trở thành một quân chiến đấu, đáng khoảng 3–4 điểm về sức mạnh. Đừng để Vua đứng yên khi bàn cờ đã vắng.
Hai lỗi phổ biến khi dùng bảng điểm
Chỉ đếm điểm, không nhìn Vua. Hơn một Xe mà bị chiếu hết thì vẫn thua. Trước khi ăn quân "miễn phí", kiểm tra xem Vua của mình có an toàn không.
Đổi ngang giá khi đang thua. Khi đối phương hơn quân, mỗi cuộc đổi ngang giá làm bàn cờ vắng hơn và giúp họ dễ thắng hơn. Khi đang thua quân, hãy tránh đổi và tìm cơ hội phức tạp hoá. Ngược lại, khi hơn quân, hãy đổi.
Tập đếm quân cho thành phản xạ
- Trước mỗi nước ăn, đếm số quân tấn công và bảo vệ ô đó.
- Sau mỗi ván, xem lại những lần đổi quân: bạn lời hay lỗ bao nhiêu điểm?
- Chơi với máy ở mức thấp và để ý: máy gần như không bao giờ đổi quân thiệt, và bạn sẽ học được từ điều đó. Sau mỗi ván trên trang chơi, phần Xem vì sao thua chỉ ra nước sai lớn nhất — rất nhiều lần đó là một cuộc đổi quân tính sai.
Nếu mới học cờ, nên đọc thêm cách đi từng quân và các bài trong mục cho người mới.
Câu hỏi thường gặp
Mã và Tượng quân nào mạnh hơn?
Về điểm, bằng nhau. Trên bàn cờ, Mã mạnh hơn ở thế đóng, Tượng mạnh hơn ở thế mở và trong nhiều tàn cuộc.
Hậu có đáng bằng hai Xe không?
Hai Xe là 10 điểm, Hậu là 9. Trên thực tế, hai Xe phối hợp tốt thường mạnh hơn một Hậu một chút, nhưng Hậu mạnh hơn khi Vua đối phương hở.
Vì sao Vua không có điểm?
Vì mất Vua là thua ván. Không có số điểm nào đủ để đổi lấy Vua.
"Ăn chất lượng" nghĩa là gì?
Là đổi một quân nhẹ (Mã hoặc Tượng, 3 điểm) lấy một Xe (5 điểm), lời 2 điểm.
Người chơi giỏi có dùng bảng điểm không?
Có, như một điểm khởi đầu. Họ bắt đầu từ con số rồi điều chỉnh theo vị trí: cặp Tượng, quân hoạt động, Tốt thông, an toàn của Vua.
