Nhập thành là nước đi đặc biệt nhất của cờ vua: nước duy nhất mà bạn di chuyển hai quân trong một lượt — Vua và một Xe. Chỉ trong một nước, Vua được giấu vào góc sau hàng Tốt, còn Xe được đưa ra gần trung tâm. Đó là lý do nhập thành xuất hiện trong gần như mọi ván cờ nghiêm túc.
Nhưng nhập thành cũng là luật bị hiểu sai nhiều nhất sau bắt Tốt qua đường. Bài này nói đủ: cách đi, năm điều kiện, và chọn cánh nào.
Cách đi
Vua đi hai ô về phía một Xe, rồi Xe nhảy qua Vua, đứng ngay ô bên cạnh.
- Nhập thành cánh Vua (ký hiệu O-O): Vua trắng từ e1 sang g1, Xe từ h1 sang f1. Với Đen: Vua e8 sang g8, Xe h8 sang f8.
- Nhập thành cánh Hậu (ký hiệu O-O-O): Vua trắng từ e1 sang c1, Xe từ a1 sang d1. Với Đen: Vua e8 sang c8, Xe a8 sang d8.
Cách đi đúng luật thi đấu: chạm Vua trước, đi Vua hai ô, rồi mới đi Xe — bằng một tay. Nếu chạm Xe trước, theo luật chạm quân bạn có thể bị buộc phải đi Xe thay vì nhập thành. Ở nhà thì không sao, nhưng đi giải thì nên tập đúng từ đầu.
Năm điều kiện bắt buộc
Nhập thành chỉ hợp lệ khi đủ cả năm:
- Vua chưa từng di chuyển trong ván. Kể cả đi rồi quay về chỗ cũ cũng mất quyền nhập thành cả hai cánh.
- Xe đó chưa từng di chuyển. Xe h1 đã đi thì mất quyền nhập thành cánh Vua, nhưng vẫn còn cánh Hậu nếu Xe a1 chưa đi.
- Giữa Vua và Xe không có quân nào, của mình hay của đối phương.
- Vua không đang bị chiếu. Không thể dùng nhập thành để thoát chiếu.
- Vua không đi qua và không dừng ở ô bị tấn công.
Điều 5 là điều hay bị nhầm nhất. Chú ý chữ "Vua": Xe đi qua ô bị tấn công vẫn được. Ví dụ khi nhập thành cánh Hậu, ô b1 bị tấn công không ảnh hưởng, vì Vua không đi qua b1 — chỉ Xe đi qua.
Những hiểu lầm hay gặp
"Đã bị chiếu một lần thì không nhập thành được nữa." Sai. Bị chiếu xong, thoát chiếu mà không đi Vua (chặn bằng quân khác, hoặc ăn quân chiếu), thì sau đó vẫn nhập thành bình thường.
"Xe bị tấn công thì không nhập thành được." Sai. Luật chỉ quan tâm tới Vua. Xe đang bị tấn công vẫn nhập thành được.
"Nhập thành cánh Hậu thì Vua đi ba ô." Sai. Vua luôn đi đúng hai ô ở cả hai cánh. Chỉ Xe cánh Hậu đi xa hơn (ba ô).
"Được nhập thành sau khi Vua đi rồi quay lại." Sai. Vua đã rời ô gốc một lần là mất quyền vĩnh viễn.
Nên nhập thành cánh nào?
Cánh Vua: mặc định an toàn
Nhập thành cánh Vua nhanh hơn (dọn hai quân thay vì ba) và an toàn hơn: Vua ở g1 có ba Tốt f2, g2, h2 che chắn, và Tốt a2 cánh bên kia không cần lo. Trong đa số ván, đây là lựa chọn mặc định.
Cánh Hậu: chủ động và sắc hơn
Nhập thành cánh Hậu đưa Xe ra thẳng cột d — cột trung tâm — ngay lập tức, nên rất hợp khi bạn muốn tấn công. Đổi lại:
- Cần dọn ba quân, chậm hơn một nước.
- Vua ở c1 hơi hở: ô a2 thường không được che, và nhiều khi phải đi thêm Kb1 cho an toàn.
Nhập thành khác cánh: ván cờ sẽ sắc
Khi hai bên nhập thành khác cánh (một bên cánh Vua, một bên cánh Hậu), mỗi bên có thể đẩy Tốt ở cánh có Vua đối phương mà không làm yếu Vua mình. Ván cờ trở thành cuộc đua tấn công: ai phá cửa cung Vua trước thường thắng.
Khi nào nên nhập thành
Quy tắc kinh nghiệm: nhập thành trong khoảng 10 nước đầu, và trước khi trung tâm mở ra. Khi Tốt trung tâm đổi nhau và cột e mở, Vua ở e1 trở thành mục tiêu của Xe và Hậu đối phương.
Có những ván không nên vội nhập thành — khi chưa biết đối phương sẽ tấn công ở cánh nào, hoặc khi Vua ở giữa đang an toàn vì trung tâm còn đóng. Nhưng đó là quyết định của người đã chơi quen. Với người mới, nhập thành sớm gần như luôn đúng.
Tự thử
Mở sơ đồ thứ ba bằng nút Tự đi thử thế này với máy và thử nhập thành cả hai cánh — bàn cờ sẽ chỉ cho phép nước hợp lệ. Hoặc chơi một ván và tự đặt mục tiêu nhập thành trước nước 10. Lý do sâu xa của việc nhập thành nằm trong bài nguyên tắc khai cuộc và an toàn Vua.
Câu hỏi thường gặp
Nhập thành có được khi Xe đang bị tấn công không?
Được. Luật chỉ cấm Vua đang bị chiếu, Vua đi qua ô bị tấn công, hoặc Vua dừng ở ô bị tấn công. Xe bị tấn công hay đi qua ô bị tấn công không ảnh hưởng.
Bị chiếu rồi thì còn nhập thành được không?
Còn, miễn là bạn thoát chiếu mà không di chuyển Vua. Chỉ khi Vua đã đi (dù quay về) thì mới mất quyền nhập thành.
Nhập thành cánh Hậu Vua đi mấy ô?
Hai ô, giống cánh Vua. Vua từ e1 sang c1, Xe từ a1 nhảy qua đứng ở d1.
Có bắt buộc phải nhập thành không?
Không. Nhập thành là quyền, không phải nghĩa vụ. Nhưng trong phần lớn ván cờ, nhập thành sớm giúp Vua an toàn và đưa Xe vào trận nhanh hơn.
Đối phương đã nhập thành rồi, mình có cần nhập thành theo không?
Không bắt buộc, nhưng nên cân nhắc: Vua đối phương đã an toàn còn Vua mình ở giữa thì mình đang chậm một bước. Nếu đối phương nhập thành khác cánh với dự định của bạn, hãy nghĩ xem cánh nào an toàn hơn cho Vua mình dựa vào nơi quân đối phương đang dồn tới.
Trên máy tính nhập thành thế nào?
Kéo Vua sang hai ô về phía Xe (hoặc chạm Vua rồi chạm ô đích). Bàn cờ tự đưa Xe sang đúng chỗ.
