Tốt là quân yếu nhất trên bàn cờ vua, nhưng nó có một khả năng mà không quân nào khác có: nếu đi được tới hàng cuối cùng, nó biến thành một quân khác. Luật này gọi là phong cấp, và nó là lý do vì sao nhiều ván cờ vua được quyết định bởi một Tốt nhỏ bé ở tàn cuộc.
Bài này trình bày luật phong cấp đầy đủ, những hiểu lầm hay gặp, và những trường hợp hiếm mà phong thành quân khác Hậu mới là nước đúng.
Luật phong cấp
- Khi một Tốt đi tới hàng cuối cùng (hàng 8 với Trắng, hàng 1 với Đen), nó phải được thay bằng một quân khác cùng màu.
- Người chơi được chọn Hậu, Xe, Tượng hoặc Mã. Không được chọn Vua, không được giữ lại là Tốt.
- Việc chọn quân không phụ thuộc vào số quân đã mất. Bạn có thể có hai Hậu, ba Hậu, thậm chí nhiều hơn, dù bộ cờ chỉ có một Hậu mỗi màu.
- Phong cấp xảy ra trong cùng một nước với nước đi của Tốt. Quân mới có tác dụng ngay: nếu nó chiếu Vua đối phương, đó là nước chiếu.
- Tốt có thể phong cấp bằng cách đi thẳng tới ô trống hoặc ăn chéo một quân ở hàng cuối.
Ghi nước phong cấp
Trong ký hiệu đại số, nước phong cấp ghi ô đích kèm dấu "=" và chữ cái của quân mới: e8=Q là Tốt tới e8 thành Hậu, exd8=N là Tốt ăn ở d8 và thành Mã. Nhiều nơi viết gọn e8Q. Xem thêm ký hiệu cờ vua.
Khi chơi trên bàn cờ thật mà Hậu thứ hai không có sẵn, nhiều người lật ngược một Xe để làm Hậu. Ở giải đấu, cách này không được chấp nhận: Xe lật ngược vẫn là Xe. Hãy dừng đồng hồ và nhờ trọng tài lấy Hậu.
Vì sao gần như luôn chọn Hậu
Hậu là quân mạnh nhất: đi như Xe cộng Tượng. Trong tuyệt đại đa số ván cờ, phong Hậu là lựa chọn tốt nhất. Nhưng "gần như luôn" không phải "luôn luôn". Có hai lý do chính để chọn quân khác — thường gọi là phong cấp dưới.
Lý do 1: phong Hậu gây hoà pat
Khi đối phương chỉ còn Vua và bị dồn vào góc, một Hậu mới có thể khống chế hết ô mà không chiếu — hoà pat. Trong những thế đó, phong Xe thay vì Hậu có thể giữ lại một ô thoát cho Vua đối phương, tránh pat, và vẫn đủ lực để chiếu hết sau đó.
Người chơi đang thắng hay mắc lỗi này vì phản xạ "phong Hậu cho chắc". Trước khi phong, hãy hỏi: sau nước này, đối phương còn nước đi hợp lệ không? Xem thêm các bài trong mục luật cờ vua.
Lý do 2: phong Mã để chiếu hoặc bắt đôi
Mã là quân duy nhất tấn công theo hình chữ L — những ô mà Hậu không khống chế được. Đôi khi phong Mã tạo ra nước chiếu kèm bắt đôi mà Hậu không làm được.
Phân tích:
- f8=N+: Mã mới trên f8 tấn công g6 (chiếu) và d7 (Hậu đen). Đen phải lo Vua trước, rồi Mã ăn Hậu. Trắng còn Mã và Tốt a2 — đủ để thắng.
- f8=Q?: nghe hợp lý hơn, nhưng Hậu đen lập tức bắt đầu chiếu Vua trắng ở góc a1. Vua trắng không thoát được những nước chiếu này, và ván cờ hoà.
Hai nước phong cấp chỉ khác nhau ở chữ cái, nhưng một nước thắng, một nước hoà.
Tượng thì sao?
Phong Tượng rất hiếm khi đúng, vì Hậu làm được mọi việc Tượng làm. Nó chỉ có ý nghĩa trong một số thế cờ đặc biệt để tránh pat, và chủ yếu xuất hiện trong các bài toán cờ. Trong ván thật, bạn gần như không bao giờ cần phong Tượng.
Những hiểu lầm hay gặp
"Chỉ được phong thành quân đã mất." Sai. Bạn được chọn bất kỳ quân nào (trừ Vua), dù chưa mất quân đó.
"Tốt tới hàng cuối thì đổi lấy một quân bị ăn trước đó." Không phải "đổi" — Tốt biến thành quân mới. Không cần lấy lại quân bị ăn.
"Được giữ Tốt ở hàng cuối." Không. Phong cấp là bắt buộc.
"Phong cấp xong phải đợi nước sau mới dùng được quân mới." Sai. Quân mới có tác dụng ngay, kể cả chiếu.
Phong cấp trong chiến lược
Vì Tốt có thể trở thành Hậu, Tốt thông — Tốt không còn Tốt đối phương cản đường hay khống chế — là một lợi thế rất lớn trong tàn cuộc. Mỗi hàng Tốt thông tiến lên, đối phương phải dành thêm lực để chặn nó.
- Trong tàn cuộc Tốt, cuộc đua phong cấp thường quyết định kết quả. Xem quy tắc ô vuông để biết Vua có đuổi kịp Tốt không.
- Trong tàn cuộc Xe, Xe nên đứng sau Tốt thông để hỗ trợ nó tiến lên.
- Trong trung cuộc, một Tốt thông được bảo vệ có thể trói chân quân đối phương suốt ván.
Luyện phong cấp
- Bày sơ đồ trên và đi thử cả hai nước f8=N và f8=Q qua liên kết Tự đi thử thế này với máy. Cảm nhận khác biệt khi chỉ đổi một chữ cái.
- Trong ván của mình, mỗi lần phong cấp, dừng lại hai giây: Hậu có gây pat không? Mã có chiếu hoặc bắt đôi không?
- Bàn cờ trên trang chơi cho bạn chọn quân khi phong cấp — đừng bấm Hậu theo phản xạ.
Các luật đặc biệt khác có trong mục luật cờ vua, như bắt Tốt qua đường và nhập thành.
Câu hỏi thường gặp
Có được phong thành hai Hậu không?
Được. Bạn có thể có nhiều Hậu cùng lúc, không giới hạn bởi số quân trong bộ cờ.
Có được phong thành Vua không?
Không. Chỉ được chọn Hậu, Xe, Tượng hoặc Mã.
Phong cấp có bắt buộc không?
Có. Tốt tới hàng cuối phải được phong thành một trong bốn quân trên.
Khi nào nên phong Mã?
Khi Mã mới chiếu hoặc bắt đôi mà Hậu không làm được, hoặc khi phong Hậu dẫn tới hoà pat hay chiếu liên tục của đối phương.
Lật ngược Xe làm Hậu có được không?
Trong ván vui, nhiều người vẫn làm. Ở giải đấu thì không: Xe lật ngược vẫn tính là Xe. Hãy nhờ trọng tài lấy Hậu.
