Trong các luật cờ vua, bắt Tốt qua đường (tiếng Pháp en passant, nghĩa là "khi đi ngang qua") là luật khiến nhiều người mới ngạc nhiên nhất. Không ít người chơi nhiều năm vẫn chưa từng dùng, và không ít lần cãi nhau vì một bên tưởng đối phương vừa đi nước không hợp lệ. Thật ra luật này rất rõ ràng, chỉ cần nhớ đúng ba điều kiện.
Luật nói gì
Tốt được phép đi hai ô ở nước đầu tiên của nó. Nếu nước đi hai ô đó đưa Tốt tới ngay cạnh một Tốt đối phương đang đứng ở hàng thứ năm (tính từ phía đối phương), thì Tốt đối phương được quyền ăn nó như thể nó chỉ đi một ô. Tốt ăn đi chéo tới ô mà Tốt kia vừa "đi qua", và Tốt kia bị nhấc khỏi bàn.
Ba điều kiện bắt buộc
- Tốt ăn phải đứng ở hàng thứ năm của mình: hàng 5 với Trắng, hàng 4 với Đen.
- Tốt bị ăn vừa đi hai ô từ vị trí xuất phát, và đứng ngay cạnh (bên trái hoặc bên phải) Tốt ăn.
- Phải ăn ngay ở nước kế tiếp. Nếu bạn đi nước khác, quyền bắt Tốt qua đường với Tốt đó mất vĩnh viễn.
Thiếu một trong ba điều kiện là không được. Và luật này chỉ dành cho Tốt ăn Tốt — Mã, Tượng hay bất kỳ quân nào khác không bắt qua đường được.
Ví dụ với Trắng
Để ý: Tốt trắng không đi tới d5 (nơi Tốt đen đang đứng), mà đi tới d6 — ô Tốt đen đã đi qua. Đây là chỗ người mới hay làm sai khi đi quân trên bàn thật.
Ví dụ với Đen
Vì sao có luật này
Luật Tốt đi hai ô ở nước đầu được đưa vào cờ vua cách đây nhiều thế kỷ để ván cờ khởi động nhanh hơn. Nhưng nó tạo ra một kẽ hở: Tốt có thể "lách" qua vùng Tốt đối phương khống chế mà không bị ăn. Bắt Tốt qua đường vá kẽ hở đó. Nếu Tốt chỉ đi một ô, nó sẽ đứng ở ô bị Tốt đối phương ăn được; luật cho phép đối phương ăn như thể nó đã đi một ô.
Hiểu lý do giúp nhớ luật: bắt qua đường chỉ áp dụng khi Tốt đi hai ô lách qua ô mà Tốt đối phương khống chế.
Cách ghi nước
Trong ký hiệu đại số, nước bắt Tốt qua đường ghi giống một nước Tốt ăn bình thường: cột xuất phát, dấu "x", ô đích. Ví dụ ở trên là exd6. Nhiều người ghi thêm "e.p." phía sau (exd6 e.p.) cho rõ, nhưng không bắt buộc. Xem thêm cách đọc ký hiệu trong bài ký hiệu cờ vua.
Trong chuỗi FEN (cách ghi một thế cờ bằng chữ), nếu vừa có Tốt đi hai ô, trường thứ tư ghi ô có thể bắt qua đường, ví dụ "d6". Máy tính dùng thông tin này để biết nước bắt qua đường có hợp lệ ở thế đó hay không.
Những trường hợp dễ nhầm
Tốt đi một ô hai lần thì không được bắt
Tốt đen đi d7–d6 rồi sau đó d6–d5, dừng cạnh Tốt trắng e5: không được bắt qua đường, vì không có nước đi hai ô nào. Luật chỉ áp dụng ngay sau nước đi hai ô.
Để một nước rồi mới bắt thì mất quyền
Đen đẩy d7–d5, Trắng đi nước khác, Đen đi tiếp, rồi Trắng mới muốn exd6: không được. Quyền đó chỉ tồn tại đúng một nước.
Bắt qua đường có thể là nước bắt buộc duy nhất
Nếu đang bị chiếu và nước bắt Tốt qua đường là nước hợp lệ duy nhất, bạn phải đi nó. Luật không phân biệt nước này với các nước khác.
Bắt qua đường có thể bị cấm vì để lộ Vua
Đây là trường hợp hiếm nhưng thú vị: vì bắt qua đường nhấc cả hai Tốt khỏi cùng một hàng, đôi khi nó mở một đường ngang cho Xe hay Hậu đối phương chiếu Vua.
Bắt qua đường không bắt buộc
Nếu bạn có quyền bắt qua đường nhưng có nước khác tốt hơn, bạn không phải bắt. Luật "phải ăn khi có thể" không tồn tại trong cờ vua.
Khi nào nên bắt qua đường
Là một nước ăn Tốt bình thường, câu hỏi vẫn như mọi khi: ăn có lợi không?
- Nên bắt khi Tốt đối phương đi hai ô để tạo Tốt thông hoặc để mở đường cho quân của họ, và việc ăn phá được kế hoạch đó.
- Cân nhắc khi ăn làm Tốt của bạn đổi cột và phá cấu trúc Tốt (ví dụ tạo Tốt chồng hay Tốt cô lập). Xem bài cấu trúc Tốt để hiểu các loại Tốt yếu.
- Không ăn khi có nước khác mạnh hơn, như một nước chiếu hay một đòn chiến thuật.
Tập luật này thế nào
Cách nhanh nhất là tự bày: đặt một Tốt trắng ở hàng 5, một Tốt đen ở vị trí xuất phát cột bên cạnh, đẩy Tốt đen hai ô, rồi thử ăn. Làm thêm lần nữa với Đen ở hàng 4. Hai lần là nhớ.
Bàn cờ trên trang chơi áp dụng đầy đủ luật bắt Tốt qua đường: khi nước đó hợp lệ, ô đích sẽ được đánh dấu khi bạn chạm vào Tốt. Chơi vài ván với máy, bạn sẽ gặp tình huống này sớm thôi. Các luật đặc biệt khác có trong mục luật cờ vua, trong đó có bài nhập thành.
Câu hỏi thường gặp
Bắt Tốt qua đường có bắt buộc không?
Không. Bạn có quyền bắt nhưng không bắt buộc, trừ khi đó là nước hợp lệ duy nhất.
Quân khác ngoài Tốt có bắt qua đường được không?
Không. Chỉ Tốt ăn Tốt mới có luật này.
Nếu không bắt ngay thì nước sau có bắt được không?
Không. Quyền bắt qua đường chỉ có ở nước ngay sau khi Tốt đối phương đi hai ô.
Tốt của mình đi hai ô và dừng cạnh Tốt đối phương, họ có bắt được không?
Có, nếu Tốt của họ đang ở hàng thứ năm tính từ phía họ và họ ăn ngay ở nước kế tiếp.
Vì sao máy không cho mình bắt qua đường?
Thường vì thiếu một điều kiện: Tốt đối phương đã đi một ô hai lần, bạn đã đi một nước khác trước đó, hoặc nước bắt qua đường sẽ để lộ Vua bạn.
