Ba từ "chiếu", "chiếu hết" và "pat" xuất hiện trong gần như mọi ván cờ vua, nhưng người mới vẫn thường nhầm chúng với nhau. Có người tưởng chiếu là thắng, có người không biết mình vừa bị chiếu hết, và rất nhiều người đang thắng rõ rệt lại để ván cờ thành hoà vì một thế pat.
Bài này giải thích rõ ba tình huống: chiếu là gì và thoát chiếu thế nào, khi nào chiếu trở thành chiếu hết, pat khác chiếu hết ở đâu, và cách tránh pat khi bạn đang hơn quân.
Chiếu là gì
Chiếu là khi Vua đang bị một quân đối phương tấn công, tức quân đó có thể ăn Vua ở nước tiếp theo nếu không có gì thay đổi.
Luật cờ vua bắt buộc: bên bị chiếu phải thoát chiếu ngay ở nước kế tiếp. Bạn không được đi một nước khác mà bỏ mặc Vua đang bị chiếu, và cũng không được đi một nước khiến Vua mình bị chiếu.
Ở bàn cờ thân mật, người chiếu thường nói "chiếu" cho đối phương biết. Trong giải đấu, không có quy định bắt phải nói.
Ba cách thoát chiếu
Khi bị chiếu, bạn có đúng ba lựa chọn:
- Di chuyển Vua sang một ô không bị tấn công.
- Ăn quân đang chiếu, bằng Vua hoặc bằng một quân khác.
- Chặn đường chiếu, tức đặt một quân vào giữa Vua và quân chiếu.
Lưu ý hai điểm hay bị quên:
- Không chặn được chiếu của Mã, vì Mã nhảy qua quân khác. Bị Mã chiếu chỉ có thể chạy Vua hoặc ăn Mã.
- Không chặn được khi quân chiếu đứng sát Vua. Khi đó chỉ có thể ăn quân chiếu hoặc chạy Vua.
Khi tính nước thoát chiếu, hãy liệt kê đủ cả ba lựa chọn rồi so sánh. Người mới hay chạy Vua theo phản xạ, trong khi ăn quân chiếu có thể tốt hơn nhiều.
Chiếu hết
Chiếu hết là khi Vua bị chiếu và không có cách nào trong ba cách trên thoát được. Ván cờ kết thúc ngay, bên chiếu hết thắng.
Ví dụ quen thuộc nhất là chiếu hết hàng cuối:
Kiểm tra lần lượt:
- Chạy Vua? Các ô f8 và h8 vẫn nằm trên hàng tám, bị Xe khống chế. Các ô f7, g7, h7 có Tốt đen đứng.
- Ăn Xe? Không quân đen nào tới được a8.
- Chặn? Không quân đen nào tới được b8, c8, d8, e8 hay f8.
Cả ba đều không được, nên đây là chiếu hết. Mẫu này xuất hiện rất thường trong ván của người mới. Xem thêm chiếu hết bằng Xe và Vua và chiếu hết bằng Hậu và Vua.
Pat: hết nước mà không bị chiếu
Pat là khi bên tới lượt không bị chiếu, nhưng không có nước đi hợp lệ nào. Trong cờ vua, pat là hoà, dù một bên có thể hơn rất nhiều quân.
Trong thế trên, Trắng hơn cả một Hậu mà chỉ được hoà. Chỉ cần Hậu đứng ở một ô khác, Trắng đã có thể chiếu hết trong vài nước.
Điểm quan trọng: pat chỉ xét bên tới lượt đi. Nếu Đen còn một Tốt có thể tiến, hoặc một quân nào đó đi được, thì không phải pat.
So sánh ba tình huống
| Vua có bị tấn công? | Còn nước hợp lệ? | Kết quả | |
|---|---|---|---|
| Chiếu | Có | Có | Phải thoát chiếu, ván tiếp tục |
| Chiếu hết | Có | Không | Bên chiếu thắng |
| Pat | Không | Không | Hoà |
Nếu bạn chơi cả cờ tướng, lưu ý: trong cờ tướng, hết nước đi là thua, không phải hoà. Đây là một khác biệt lớn giữa hai trò.
Cách tránh pat khi đang thắng
Pat gần như luôn xảy ra theo cùng một kịch bản: bên mạnh có Hậu, Vua đối phương bị dồn vào góc, và bên mạnh đi một nước "khoá chặt" mà quên kiểm tra đối phương còn nước nào không.
Vài thói quen giúp tránh:
- Trước mỗi nước trong tàn cuộc hơn quân, hỏi: sau nước này, đối phương còn nước đi hợp lệ nào không? Nếu không và đối phương không bị chiếu, đó là pat.
- Chừa cho Vua đối phương một hai ô cho tới khi bạn sẵn sàng chiếu hết.
- Đừng đưa Hậu tới ô cách Vua đối phương một nước Mã khi Vua ở góc. Đây là vị trí pat kinh điển.
- Chiếu hết nhanh thay vì ăn thêm quân. Ăn hết Tốt của đối phương có thể làm đối phương hết nước đi, dẫn tới pat.
- Nhớ mẫu chiếu hết cơ bản. Biết chính xác cách chiếu hết bằng Hậu hay Xe giúp bạn không phải đi thử những nước dễ gây pat.
Pat như một vũ khí phòng thủ
Ngược lại, nếu bạn đang thua, pat là một hy vọng thật. Người phòng thủ có kinh nghiệm thường:
- Dồn Vua mình vào góc khi đối phương có Hậu, chờ đối phương sơ ý.
- Tìm cách thí những quân còn lại để mình không còn nước nào ngoài nước Vua, rồi để Vua bị khoá.
- Giữ bình tĩnh tới cùng. Nhiều ván tưởng thua đã thành hoà vì bên mạnh vội vàng.
Đây không phải là "chơi xấu". Pat là một phần của luật, và biết dùng nó là một kỹ năng tàn cuộc.
Những lỗi hay gặp
Không nhận ra mình đang bị chiếu và đi một nước khác. Trên bàn cờ thật, nước đó không hợp lệ và phải đi lại. Trên máy, máy không cho đi.
Tưởng chiếu là thắng. Chiếu chỉ là một nước tấn công. Nhiều nước chiếu không có tác dụng, thậm chí đẩy Vua đối phương tới ô an toàn hơn.
Quên chặn và ăn khi bị chiếu. Chỉ nghĩ tới chạy Vua.
Để pat khi hơn Hậu. Lỗi đáng tiếc nhất, xảy ra cả với người chơi có kinh nghiệm khi đang vội.
Luyện tập
- Bày lại hai thế trong bài, dời Hậu trắng sang các ô khác, và xác định mỗi lần là chiếu, chiếu hết, pat hay không gì cả.
- Tập chiếu hết bằng Hậu và Vua với máy trên bàn cờ của trang, đặt mục tiêu không bao giờ để pat.
- Đọc thêm các trường hợp hoà khác trong mục luật cờ vua.
Câu hỏi thường gặp
Chiếu và chiếu hết khác nhau thế nào?
Chiếu là Vua đang bị tấn công nhưng còn cách thoát. Chiếu hết là Vua bị tấn công và không còn cách thoát nào, ván cờ kết thúc.
Pat có phải là thua không?
Không. Trong cờ vua, pat là hoà, dù một bên hơn nhiều quân.
Bị Mã chiếu có chặn được không?
Không. Mã nhảy qua quân khác nên không thể chặn. Chỉ có thể chạy Vua hoặc ăn Mã.
Có bắt buộc phải nói "chiếu" không?
Trong giải đấu thì không. Ở bàn cờ thân mật, nhiều người vẫn nói cho vui và lịch sự.
Làm sao tránh pat khi đang thắng?
Trước mỗi nước, kiểm tra xem đối phương còn nước đi hợp lệ nào không. Chừa ô cho Vua đối phương cho tới khi sẵn sàng chiếu hết.
