Người chơi cờ hay nói "được nhịp", "mất nhịp", "hơn một tempo". Nghe có vẻ trừu tượng, nhưng ý tưởng rất đơn giản: tempo là một nước đi, và trong cờ vua, mỗi nước đi đều có giá. Bên nào dùng nước đi hiệu quả hơn sẽ ra quân nhanh hơn, tấn công sớm hơn, hoặc phong cấp trước.
Bài này giải thích tempo là gì, cách được nhịp và mất nhịp ở khai cuộc, và vì sao ở tàn cuộc đôi khi mất một nhịp lại là cách thắng.
Tempo là gì
"Tempo" là từ tiếng Ý, nghĩa là thời gian. Trong cờ vua, một tempo là một nước đi. Khi nói "Trắng hơn một tempo", nghĩa là Trắng đã có thêm một nước hữu ích so với Đen.
Trắng đi trước, nên ở thế ban đầu Trắng đã hơn nửa nhịp. Đây là lý do vì sao, trong thống kê ván đấu ở trình độ cao, Trắng thắng nhiều hơn Đen một chút.
Được nhịp ở khai cuộc
Bạn được nhịp khi một nước đi vừa phát triển quân của bạn, vừa buộc đối phương phải phản ứng bằng một nước không giúp họ phát triển.
Ví dụ điển hình:
- Ra quân kèm tấn công: một nước Mã vừa ra quân vừa tấn công Hậu đối phương. Đối phương phải đi Hậu lần nữa, trong khi bạn đã có thêm một quân ra trận.
- Chiếu có ích: một nước chiếu đưa quân bạn tới vị trí tốt, buộc đối phương chặn bằng một nước không hữu ích.
- Đuổi quân đối phương bằng Tốt: một nước Tốt vừa chiếm không gian vừa buộc quân đối phương rút lui.
Mất nhịp ở khai cuộc
Ngược lại, bạn mất nhịp khi đi những nước không giúp phát triển, hoặc phải đi lại một quân đã ra.
Nguyên nhân phổ biến nhất ở người mới là đưa Hậu ra quá sớm:
Trong ván trên:
- Trắng đi Hậu hai lần trong bốn nước đầu.
- Đen đuổi Hậu bằng Tốt g6 và ra hai Mã.
- Hậu trắng ở f3 chiếm ô tự nhiên của Mã g1, nên Mã g1 phải tìm đường khác.
Máy đánh giá thế sau bốn nước này hơi lợi cho Đen, dù Trắng là bên đi trước. Trắng đã tiêu hết lợi thế đi trước.
Các cách mất nhịp khác hay gặp:
- Đi một quân hai lần trong khai cuộc khi không cần.
- Đẩy Tốt cánh không có mục đích.
- Rút quân vừa ra vì nó bị đuổi đến chỗ xấu.
Xem thêm nguyên tắc khai cuộc.
Gambit: đổi quân lấy nhịp
Một gambit là khi bạn thí một Tốt (hoặc hơn) để đổi lấy tempo: ra quân nhanh hơn, mở đường tấn công. Ý tưởng là thời gian có giá trị như vật chất.
Ví dụ, trong gambit Hậu, Trắng đưa Tốt c4 ra để đối phương ăn, đổi lại trung tâm và nhịp ra quân. Nếu đối phương mải giữ Tốt thí, họ có thể mất nhiều nhịp và bị tấn công. Xem thêm gambit là gì.
Tempo ở trung cuộc
Ở trung cuộc, tempo thường gắn với cuộc đua tấn công. Khi hai bên tấn công ở hai cánh khác nhau, bên nào tới trước một nhịp thường thắng. Những câu hỏi hữu ích:
- Đòn tấn công của mình cần bao nhiêu nước? Của đối phương cần bao nhiêu?
- Có nước nào vừa tấn công vừa phòng thủ không?
- Có nước chiếu nào giúp mình được nhịp không?
Tempo ở tàn cuộc: khi mất nhịp là thắng
Ở tàn cuộc, đặc biệt tàn cuộc Tốt, tempo có một vai trò khác hẳn. Đôi khi bên nào phải đi lại là bên thua, vì mọi nước đều làm thế cờ xấu đi. Tình huống này gọi là zugzwang.
Trong những thế như vậy, người chơi giỏi tìm cách "mất một nhịp": đi một nước chờ, ví dụ Vua đi vòng qua một ô, để chuyển lượt đi cho đối phương. Kỹ thuật này gọi là tam giác: Vua đi ba nước để về lại ô cũ, trong khi Vua đối phương chỉ có hai ô để đi qua lại, nên lượt đi đổi chiều.
Khái niệm đối Vua cũng là một bài toán tempo: bên giữ được đối Vua là bên buộc đối phương phải nhường đường.
Đây là một nghịch lý đẹp của cờ vua: ở khai cuộc, được nhịp là tốt; ở tàn cuộc, đôi khi mất nhịp mới là chìa khoá.
Nước chờ Tốt
Một cách mất nhịp khác ở tàn cuộc là nước chờ bằng Tốt: đẩy một Tốt một ô thay vì hai ô, hoặc giữ lại một Tốt chưa đi để dùng làm nước chờ khi cần. Người chơi có kinh nghiệm thường không vội đẩy hết Tốt, để dành những nước Tốt cho lúc cần chuyển lượt.
Những lỗi hay gặp
Đi Hậu sớm để "doạ". Thường bị đuổi và mất nhịp.
Đuổi quân đối phương tới chỗ tốt hơn. Một nước Tốt đuổi Mã chỉ được nhịp nếu Mã phải rút về chỗ xấu hơn.
Chiếu vô ích. Chiếu mà không cải thiện thế cờ, thậm chí đẩy Vua đối phương tới chỗ an toàn hơn.
Đẩy hết Tốt ở tàn cuộc. Mất những nước chờ quý giá khi rơi vào zugzwang.
Luyện tập
- Sau mỗi ván, đếm xem sau mười nước đầu, bạn đã ra bao nhiêu quân và đối phương bao nhiêu. Bên nào ra nhiều hơn thường là bên được nhịp.
- Tập tàn cuộc Vua và Tốt với máy trên bàn cờ của trang, tìm những lúc cần nước chờ.
- Đọc thêm các thuật ngữ khác trong mục thuật ngữ.
Câu hỏi thường gặp
Tempo trong cờ vua nghĩa là gì?
Là một nước đi, được xem như một đơn vị thời gian. "Hơn một tempo" là có thêm một nước hữu ích so với đối phương.
Vì sao đi Hậu sớm lại mất nhịp?
Vì Hậu dễ bị quân nhỏ của đối phương đuổi, phải đi nhiều lần trong khi đối phương ra quân.
Gambit liên quan gì tới tempo?
Gambit là thí Tốt để đổi lấy tempo: ra quân nhanh hơn và mở đường tấn công.
Mất nhịp có khi nào là tốt?
Có, ở tàn cuộc. Khi bên phải đi là bên thua (zugzwang), mất một nhịp để chuyển lượt đi cho đối phương là cách thắng.
Tam giác Vua là gì?
Là kỹ thuật Vua đi ba nước để về ô cũ, trong khi Vua đối phương chỉ đi qua lại hai ô, giúp chuyển lượt đi cho đối phương.
