Trong hầu hết thế cờ, được đi là một lợi thế: bạn có thêm một nước để cải thiện quân, tấn công hay phòng thủ. Nhưng có những thế cờ mà được đi lại là bất lợi — bất kỳ nước nào bạn đi cũng làm thế cờ tệ đi, và bạn ước gì có thể "bỏ lượt". Trong cờ vua không có bỏ lượt. Tình huống đó có tên riêng: zugzwang.
Từ gốc
Zugzwang là từ tiếng Đức, ghép từ Zug (nước đi) và Zwang (sự ép buộc): bị ép phải đi. Từ này được dùng nguyên gốc trong cờ vua ở mọi ngôn ngữ, kể cả tiếng Việt. Đọc gần như "xúc-xvăng".
Ví dụ kinh điển: tàn cuộc Tốt
Cùng thế cờ đó nhưng Trắng tới lượt: Trắng không có cách nào thắng. Đẩy e7+ thì Vua đen về e8, Vua trắng phải đứng e6 để giữ Tốt — Đen hết nước nhưng không bị chiếu, hoà pat. Các nước Vua khác cho Đen thời gian đưa Vua về trước Tốt. Máy xác nhận: Trắng đi trước thì hoà, Đen đi trước thì Trắng thắng.
Vậy thế cờ này là zugzwang cho bên phải đi: ai tới lượt thì người đó thiệt. Với Đen, thiệt là thua; với Trắng, thiệt là mất chiến thắng.
Zugzwang một chiều và hai chiều
- Zugzwang một chiều: chỉ một bên bị hại khi tới lượt; bên kia tới lượt vẫn ổn. Đây là dạng hay gặp.
- Zugzwang hai chiều (zugzwang tương hỗ): cả hai bên đều bị hại nếu phải đi. Ai tới lượt thì người đó thua hoặc mất lợi thế. Ví dụ trên chưa hẳn là hai chiều: Trắng phải đi thì chỉ mất chiến thắng chứ không thua, còn Đen phải đi thì thua.
Trong tàn cuộc Tốt, zugzwang hai chiều rất phổ biến, và kỹ thuật đối Vua chính là nghệ thuật đưa đối phương vào thế phải đi đúng lúc.
Vì sao zugzwang hay xuất hiện trong tàn cuộc
Trong trung cuộc, bàn cờ có nhiều quân. Luôn có một nước "vô hại" nào đó: dời Xe một ô, đẩy Tốt cánh, đi Vua trong góc. Hiếm khi mọi nước đều xấu.
Trong tàn cuộc, số quân ít đi. Có những thế chỉ còn Vua và vài Tốt bị khoá, và mọi nước đi đều làm hỏng một điều gì đó: Vua rời ô then chốt, Tốt tiến lên để lộ ô yếu. Đó là lúc zugzwang quyết định ván cờ.
Tuy vậy, zugzwang không chỉ có ở tàn cuộc. Ván Sämisch – Nimzowitsch năm 1923 nổi tiếng với tên gọi "ván zugzwang bất tử": Trắng còn gần đủ quân nhưng không còn nước nào đi mà không mất quân, và phải xin thua.
Nước chờ: công cụ tạo zugzwang
Nếu thế cờ là zugzwang cho đối phương nhưng bạn đang tới lượt, bạn cần "trao lượt" lại cho họ. Cách làm: đi một nước chờ — nước không làm thay đổi thế cờ về bản chất.
- Nước Tốt dự trữ: đẩy một Tốt ở xa một ô mà không tạo điểm yếu.
- Tam giác Vua: Vua đi ba nước theo hình tam giác để về đúng ô cũ, trong khi Vua đối phương chỉ có hai ô để đi qua lại. Sau ba nước, lượt đi đã chuyển sang đối phương.
- Nước quân nhỏ: dời Tượng dọc đường chéo mà vẫn khống chế cùng những ô quan trọng.
Vì vậy, trong tàn cuộc Tốt, Tốt chưa đi (Tốt dự trữ) có giá trị rất lớn. Đừng vội đẩy hết Tốt; một nước chờ có thể quyết định thắng thua. Xem thêm về tempo — khái niệm gắn chặt với zugzwang.
Zugzwang trong đầu người chơi mạnh
Người chơi mạnh không đợi zugzwang tự xuất hiện. Khi bước vào tàn cuộc, họ đếm số nước chờ của mỗi bên: bao nhiêu Tốt còn đẩy được mà không tạo điểm yếu, Vua có bao nhiêu ô an toàn để đi qua đi lại. Bên nào còn nhiều nước chờ hơn thường là bên thắng cuộc "đấu nhịp" cuối cùng, vì bên kia sẽ hết nước trước và buộc phải nhường ô then chốt.
Đây cũng là lý do một lời khuyên tưởng như ngược đời lại đúng: trong tàn cuộc Tốt, đôi khi nước tốt nhất là không làm gì cả — một nước Tốt nhỏ ở cánh xa, chỉ để trao lượt cho đối phương.
Zugzwang và pat
Hai khái niệm dễ nhầm:
- Pat: bên tới lượt không có nước hợp lệ nào và không bị chiếu. Ván cờ hoà ngay.
- Zugzwang: bên tới lượt có nước hợp lệ, nhưng nước nào cũng tệ.
Trong ví dụ trên, nếu Trắng tới lượt và đẩy e7+, thế cờ đi tới pat — chính vì thế Trắng không thắng được. Xem thêm các bài trong mục luật cờ vua.
Nhận ra zugzwang trong ván thật
Vài dấu hiệu:
- Thế cờ bị khoá: Tốt hai bên chặn nhau, ít quân, ít đường đi.
- Đối phương chỉ còn vài nước hợp lệ, và bạn có thể liệt kê chúng.
- Có một ô then chốt mà Vua hay quân đối phương đang giữ; nếu họ phải rời đi, bạn vào được.
Khi thấy các dấu hiệu này, hỏi: "Nếu đối phương phải đi bây giờ, họ đi gì?" Nếu mọi câu trả lời đều tệ cho họ, bạn có zugzwang — việc còn lại là trao lượt đúng lúc.
Luyện zugzwang
- Bày sơ đồ trên và đi thử cả hai lượt bằng liên kết Tự đi thử thế này với máy. Cảm nhận sự khác biệt khi chỉ đổi bên tới lượt.
- Tập tàn cuộc Vua và Tốt đấu Vua với các vị trí khác nhau. Đây là nơi zugzwang xuất hiện nhiều nhất. Bài quy tắc ô vuông là điểm khởi đầu tốt.
- Tra các thuật ngữ khác trong thuật ngữ cờ vua từ A tới Z.
Câu hỏi thường gặp
Zugzwang đọc thế nào?
Đọc gần như "xúc-xvăng", theo tiếng Đức. Người chơi Việt Nam thường giữ nguyên chữ viết.
Zugzwang có xảy ra trong khai cuộc không?
Rất hiếm, vì khai cuộc có nhiều quân và nhiều nước đi hợp lý. Zugzwang chủ yếu xuất hiện trong tàn cuộc.
Bỏ lượt có được không?
Không. Luật cờ vua bắt buộc bên tới lượt phải đi một nước hợp lệ. Chính luật này tạo ra zugzwang.
Zugzwang khác pat thế nào?
Pat là không có nước hợp lệ nào, ván hoà. Zugzwang là có nước hợp lệ nhưng nước nào cũng làm thế cờ tệ đi.
Làm sao tránh bị zugzwang?
Giữ lại nước chờ: Tốt dự trữ chưa đẩy, quân có ô đi an toàn. Trong tàn cuộc, đừng vội đẩy hết Tốt.
