Trong tàn cuộc, câu hỏi hay gặp nhất là: Vua có đuổi kịp Tốt thông không? Nếu đuổi kịp, ván cờ thường hoà hoặc bên có Vua thắng. Nếu không, Tốt phong Hậu và ván cờ kết thúc. Bạn có thể đếm từng nước, nhưng có một cách nhanh hơn nhiều: quy tắc ô vuông.
Cách vẽ ô vuông
Với một Tốt thông (không có Tốt đối phương chặn đường hay khống chế cột bên cạnh):
- Lấy cạnh thứ nhất là đoạn đường từ Tốt tới ô phong cấp (tính cả ô Tốt đang đứng).
- Dựng một hình vuông có cạnh đó, quay về phía Vua đối phương.
- Nếu Vua đối phương đứng trong ô vuông, hoặc bước vào được ngay ở nước của mình, Vua đuổi kịp Tốt. Nếu không, Tốt phong cấp.
Ví dụ: lượt đi quyết định tất cả
Cùng thế cờ đó nhưng Trắng tới lượt: Trắng đẩy b6 trước. Ô vuông co lại thành b6–b8–d8–d6. Vua f4 không bước vào được ô nào của ô vuông mới trong một nước — Tốt phong Hậu và Trắng thắng. Máy xác nhận cả hai kết quả: Đen tới lượt thì hoà, Trắng tới lượt thì Trắng thắng.
Bài học: lúc nào cũng tính ô vuông theo bên đang tới lượt. Nếu Tốt đi trước, hãy "đẩy" ô vuông lên một hàng rồi mới xét Vua.
Trường hợp Tốt ở hàng xuất phát
Tốt ở hàng xuất phát được đi hai ô ở nước đầu. Vì vậy, với Tốt trắng ở hàng 2 (hoặc Tốt đen ở hàng 7), hãy tính ô vuông như thể Tốt đã đứng ở hàng 3 (hoặc hàng 6 với Đen).
Khi quy tắc cần thận trọng
Quy tắc ô vuông chỉ đúng khi chỉ có Vua đuổi và Tốt chạy. Trong ván thật, cần để ý thêm:
- Quân chắn đường Vua. Nếu một Tốt hoặc quân nào đó đứng trên đường Vua cần đi, Vua có thể phải đi vòng và không kịp, dù nằm trong ô vuông.
- Vua bên kia hỗ trợ Tốt. Nếu Vua của bên có Tốt đứng gần, nó có thể chặn Vua đuổi (dùng thế đối Vua) hoặc che đường cho Tốt.
- Chiếu với nhịp. Tốt phong cấp kèm chiếu, hoặc Vua đuổi bị chiếu trên đường, đều làm thay đổi kết quả.
- Hai Tốt thông ở hai cánh. Một Vua không đuổi được cả hai; quy tắc ô vuông áp dụng cho từng Tốt, nhưng Vua chỉ đứng được một chỗ.
Thế Réti: một Vua làm hai việc
Thế cờ nổi tiếng nhất liên quan tới ô vuông là nghiên cứu của Richard Réti. Nhìn qua, Trắng có vẻ thua chắc: Vua trắng ở góc h8, cách Tốt đen h5 rất xa, nằm ngoài ô vuông.
Bí mật nằm ở chỗ đường chéo cũng dài bằng đường thẳng với Vua. Đi chéo từ h8 về e5, Vua trắng vừa tiến gần Tốt đen, vừa tiến gần Tốt trắng c6. Đen phải chọn: đuổi Tốt c6 thì Vua trắng bước vào ô vuông của Tốt h; đẩy Tốt h thì Vua trắng tới hỗ trợ Tốt c6 phong cấp cùng lúc. Cả hai đường đều hoà.
Thế Réti dạy một điều quan trọng hơn cả quy tắc ô vuông: một nước Vua có thể phục vụ hai mục tiêu cùng lúc.
Dùng quy tắc ô vuông trong ván thật
Quy tắc ô vuông giúp bạn quyết định có nên đổi quân để vào tàn cuộc Tốt hay không:
- Nếu sau khi đổi, bạn có một Tốt thông mà Vua đối phương nằm ngoài ô vuông, đổi ngay là thắng.
- Nếu Vua đối phương nằm trong ô vuông, cần tính thêm: có cách nào tạo Tốt thông thứ hai ở cánh kia không?
Nhiều ván ở trình độ phong trào bị bỏ lỡ chiến thắng vì người chơi không dám đổi quân — hoặc ngược lại, đổi quân vào một tàn cuộc Tốt tưởng thắng nhưng Vua đối phương đuổi kịp. Vài giây vẽ ô vuông trong đầu tránh được cả hai.
Vì sao lại là hình vuông
Vua đi một ô mỗi nước theo mọi hướng, kể cả đường chéo. Vì đi chéo cũng chỉ tốn một nước, những ô Vua tới được sau một số nước nhất định luôn tạo thành một hình vuông quanh nó, chứ không phải hình tròn hay hình thoi như người ta hay tưởng. Tốt thì chỉ đi thẳng một đường. Ô vuông của quy tắc chính là nơi hai "vùng" này gặp nhau: nếu Vua đứng trong đó, nó luôn có đường tới cột của Tốt kịp trước khi Tốt chạy tới hàng cuối.
Hiểu điều này giúp bạn tin quy tắc hơn, và cũng giải thích vì sao thế Réti ở trên lại chạy được: Vua đi chéo không mất thêm nước nào.
Ô vuông khi có hai Tốt
Khi một bên có hai Tốt thông cách nhau xa, Vua đối phương thường không giữ được cả hai: đứng trong ô vuông của Tốt này thì nằm ngoài ô vuông của Tốt kia. Đây là lý do Tốt thông ở cánh xa (thường gọi là Tốt thông xa) mạnh đến vậy trong tàn cuộc Tốt: nó kéo Vua đối phương đi xa, để Vua của bạn ăn Tốt ở cánh còn lại.
Ngược lại, hai Tốt thông liền nhau có thể tự bảo vệ nhau: Vua đối phương ăn Tốt sau thì Tốt trước phong cấp. Người chơi tàn cuộc gọi đây là Tốt tự bảo vệ.
Luyện quy tắc ô vuông
- Bày các sơ đồ trên và dùng liên kết Tự đi thử thế này với máy bên dưới mỗi sơ đồ. Thử cả hai lượt đi.
- Tự đặt đề: một Tốt ở cột bất kỳ, Vua đối phương ở ô bất kỳ, đoán kết quả trong ba giây rồi kiểm tra bằng cách đi thử.
- Đọc thêm các bài trong mục tàn cuộc — tàn cuộc Tốt là nền móng của mọi tàn cuộc khác.
Câu hỏi thường gặp
Quy tắc ô vuông có áp dụng cho Tốt đen không?
Có, giống hệt, chỉ là ô vuông quay về hướng hàng 1. Tốt đen ở hàng 7 thì tính như ở hàng 6 vì được đi hai ô.
Vua nằm trên cạnh ô vuông có tính là trong không?
Có. Vua đứng trên cạnh hoặc góc ô vuông vẫn tính là trong ô vuông.
Nếu có quân khác trên bàn thì sao?
Quy tắc chỉ là điểm khởi đầu. Quân khác có thể chặn đường Vua, chiếu, hoặc bảo vệ Tốt. Khi còn quân khác, cần tính cụ thể.
Thế Réti có ý nghĩa gì trong ván thật?
Nó nhắc bạn rằng Vua đi chéo nhanh như đi thẳng, và một nước Vua có thể phục vụ hai mục tiêu. Trong tàn cuộc Tốt, luôn tìm nước Vua như vậy trước.
Có cần đếm từng nước nữa không?
Với tình huống đơn giản chỉ có Vua và Tốt, quy tắc ô vuông đủ. Khi có thêm Tốt hoặc quân khác, vẫn nên đếm cụ thể để chắc chắn.
