Khi mới học cờ vua ở Việt Nam, bạn học tên quân bằng tiếng Việt: Vua, Hậu, Xe, Tượng, Mã, Tốt. Nhưng khi đọc sách, xem video hay chơi trên các trang quốc tế, bạn sẽ gặp tên tiếng Anh và các ký hiệu viết tắt như K, Q, R, B, N. Nhiều người còn nghe những cách gọi khác như "con Hoàng hậu", "con Voi", "con Chốt".
Bài này tổng hợp tên các quân cờ vua bằng tiếng Việt và tiếng Anh, ký hiệu dùng khi ghi nước, những cách gọi khác nhau, và câu chuyện ngắn đằng sau một số cái tên. Để học cách ghi nước đầy đủ, đọc thêm ký hiệu cờ vua.
Bảng đối chiếu
| Tiếng Việt | Tiếng Anh | Ký hiệu | Giá trị thường dùng |
|---|---|---|---|
| Vua | King | K | Không tính (vô giá) |
| Hậu | Queen | Q | 9 |
| Xe | Rook | R | 5 |
| Tượng | Bishop | B | 3 |
| Mã | Knight | N | 3 |
| Tốt | Pawn | (không viết) | 1 |
Giá trị quân là ước lượng để so sánh khi đổi quân, không phải luật. Chi tiết trong giá trị quân cờ.
Vì sao Mã là N chứ không phải K?
Trong tiếng Anh, Mã là Knight (hiệp sĩ), bắt đầu bằng chữ K. Nhưng chữ K đã dành cho King (Vua). Vì vậy người ta dùng chữ N cho Knight. Đây là một trong những câu hỏi phổ biến nhất của người mới đọc ký hiệu tiếng Anh.
Vì sao Tốt không có ký hiệu?
Trong ký hiệu đại số chuẩn, nước đi của Tốt chỉ ghi ô đích. Ví dụ "e4" nghĩa là Tốt đi tới e4. Khi Tốt ăn quân, ghi cột xuất phát rồi chữ x và ô đích, ví dụ "exd5". Không cần chữ cái vì mọi nước không có chữ cái đầu đều là nước Tốt.
Ký hiệu tiếng Việt
Trong một số sách và tài liệu tiếng Việt, người ta dùng chữ cái tiếng Việt để ghi nước:
| Quân | Ký hiệu tiếng Việt thường gặp |
|---|---|
| Vua | V |
| Hậu | H |
| Xe | X |
| Tượng | T |
| Mã | M |
Ví dụ "Mf3" trong sách tiếng Việt là "Nf3" trong tiếng Anh. Khi đọc tài liệu, hãy để ý hệ ký hiệu đang dùng để không nhầm. Trên các trang chơi cờ online, ký hiệu tiếng Anh là phổ biến nhất.
Những cách gọi khác
- Hậu đôi khi được gọi là "Hoàng hậu" hay "Nữ hoàng", theo nghĩa tiếng Anh "Queen".
- Tượng trong một số nơi được gọi là "Voi", gắn với nguồn gốc lịch sử của quân này.
- Tốt đôi khi được gọi là "Chốt", giống cách gọi trong cờ tướng ở miền Bắc.
- Xe trong tiếng Anh là "Rook", nhưng một số người mới gọi nhầm là "Castle" (lâu đài) vì hình dạng của quân cờ.
Những cách gọi này không sai, nhưng trong sách và giải đấu, tên chuẩn là Vua, Hậu, Xe, Tượng, Mã, Tốt.
Câu chuyện đằng sau một số tên
Hậu: từ quân yếu nhất tới quân mạnh nhất
Trong các trò cờ cổ mà nhiều người cho là tổ tiên của cờ vua, quân đứng cạnh Vua là một quan cố vấn, chỉ đi chéo một ô. Khi trò chơi lan sang châu Âu, quân này dần được gọi là Hậu, và khoảng cuối thế kỷ mười lăm, luật mới cho phép Hậu đi xa theo mọi hướng. Từ đó Hậu trở thành quân mạnh nhất bàn cờ. Trong cờ tướng, quân tương ứng là Sĩ, vẫn yếu như xưa.
Tượng: từ voi chiến tới giám mục
Trong các trò cờ cổ, quân này thường được hình dung là voi chiến. Người Việt vẫn gọi là Tượng (voi). Khi sang châu Âu, nó được gọi là "Bishop" (giám mục) trong tiếng Anh, và hình dạng quân cờ hiện đại có phần đầu giống mũ giám mục.
Xe: từ chiến xa tới lâu đài
Tên Xe trong tiếng Việt gợi tới chiến xa, gần với nguồn gốc cổ. Tên tiếng Anh "Rook" có gốc từ một từ cổ chỉ chiến xa, nhưng hình dạng quân cờ hiện đại lại giống tháp lâu đài.
Tốt: người lính
Tốt tượng trưng cho người lính bộ binh. Tên tiếng Anh "Pawn" cũng mang nghĩa người lính đi bộ. Khi Tốt tới hàng cuối, nó được phong cấp, như người lính được thăng chức. Xem phong cấp Tốt.
Những câu chuyện này được nhiều tài liệu kể lại, nhưng chi tiết lịch sử cụ thể vẫn còn được tranh luận. Hãy xem chúng như câu chuyện thú vị giúp nhớ tên quân hơn là sự thật tuyệt đối.
Mẹo nhớ tên và ký hiệu
- K là King, Vua. Q là Queen, Hậu. Hai quân đứng cạnh nhau ở giữa bàn cờ.
- R là Rook, Xe, đứng ở góc.
- B là Bishop, Tượng, đứng cạnh Vua và Hậu.
- N là Knight, Mã. Nhớ rằng K đã bị Vua lấy mất.
- Tốt không có chữ: mọi nước không có chữ cái đầu là nước Tốt.
Những lỗi hay gặp
Nhầm N với K: đọc "Nf3" thành "Vua f3".
Nhầm ký hiệu tiếng Việt và tiếng Anh: đọc "Tb5" theo tiếng Anh thì không có quân T.
Gọi Xe là "Castle" trong tiếng Anh: dễ gây nhầm với nước nhập thành (castling).
Không biết nước Tốt được ghi thế nào: tìm mãi chữ P mà không thấy.
Luyện tập
- Mở một ván cờ bất kỳ trên bàn cờ của trang, chơi vài nước rồi đọc to từng nước theo ký hiệu tiếng Anh.
- Viết lại mười nước đầu của một ván bằng cả hai hệ ký hiệu tiếng Việt và tiếng Anh.
- Đọc thêm các thuật ngữ khác trong thuật ngữ cờ vua A–Z.
Câu hỏi thường gặp
Quân Mã trong tiếng Anh là gì?
Là Knight, ký hiệu N (vì K đã dành cho King).
Vì sao Tốt không có ký hiệu?
Vì trong ký hiệu chuẩn, nước Tốt chỉ ghi ô đích. Mọi nước không có chữ cái đầu đều là nước Tốt.
Tượng có phải là Voi không?
Trong các trò cờ cổ, quân này thường được hình dung là voi chiến. Người Việt gọi là Tượng, cũng có nghĩa là voi.
Hậu từng là quân yếu à?
Theo nhiều tài liệu, quân này từng chỉ đi chéo một ô, rồi luật thay đổi khiến nó thành quân mạnh nhất.
Sách tiếng Việt dùng ký hiệu gì?
Nhiều sách dùng V, H, X, T, M. Các trang online thường dùng ký hiệu tiếng Anh K, Q, R, B, N.
