Trong giới cờ vua có một câu nói nửa đùa nửa thật: "Mọi tàn cuộc Xe đều hoà." Câu này không hoàn toàn đúng, nhưng nó phản ánh một sự thật: tàn cuộc Xe rất khó thắng, kể cả khi một bên hơn một Tốt. Bên phòng thủ có nhiều cách giữ hoà, và bên tấn công cần kỹ thuật chính xác.
Bài này giải thích vì sao tàn cuộc Xe hay hoà, những yếu tố quyết định thắng hay hoà, và một đòn xiên nhỏ cho thấy vị trí một quân có thể thay đổi cả kết quả. Nếu chưa học hai thế cơ bản, đọc trước thế Lucena và thế Philidor.
Vì sao tàn cuộc Xe hay hoà
- Xe rất linh hoạt: Xe bên phòng thủ có thể chiếu từ xa, tấn công Tốt từ phía sau, hoặc cắt Vua đối phương.
- Một Tốt thừa thường không đủ: bên hơn một Tốt cần Vua và Xe phối hợp tốt mới thắng.
- Chiếu từ xa rất khó tránh: Vua bên tấn công muốn hỗ trợ Tốt thì phải rời chỗ trú, và bị Xe đối phương chiếu liên tục.
- Nhiều thế hoà lý thuyết: như thế Philidor, bên phòng thủ chỉ cần biết một kỹ thuật là giữ được.
Những yếu tố quyết định
1. Vị trí Xe: sau Tốt thông là tốt nhất
Nguyên tắc nổi tiếng: Xe nên đứng sau Tốt thông, dù là Tốt của mình hay của đối phương.
- Xe sau Tốt của mình: Tốt càng tiến, Xe càng hoạt động.
- Xe sau Tốt của đối phương: Tốt càng tiến, Xe càng khống chế được đường đi.
- Xe đứng trước Tốt (chặn đường Tốt) thường thụ động, như ví dụ bên dưới.
2. Xe hoạt động hay thụ động
Một Xe hoạt động, tấn công Tốt đối phương hoặc cắt Vua đối phương, thường đáng giá hơn cả một Tốt. Bên phòng thủ nên ưu tiên Xe hoạt động hơn là ôm Tốt.
3. Vị trí Vua
- Vua bên phòng thủ đứng trước Tốt thường giữ hoà.
- Vua bên phòng thủ bị cắt khỏi Tốt thường thua.
4. Số Tốt và vị trí Tốt
- Tốt ở cột biên (a hoặc h) khó thắng hơn Tốt ở giữa.
- Nhiều Tốt ở cùng một cánh thường dễ hoà hơn Tốt ở hai cánh.
Một đòn xiên nhỏ phân định thắng thua
Thế cờ này cho thấy cả hai nguyên tắc cùng lúc:
- Xe trắng đứng trước Tốt (ở a8): thụ động, không đi đâu được mà không bỏ Tốt.
- Xe đen đứng sau Tốt (ở a2): hoạt động, giữ Tốt lại.
Thường thì thế này khó thắng cho Trắng. Nhưng Vua đen đứng ở f7, và đó là sai lầm. Trắng đi Xe h8:
- Trắng doạ phong Tốt a8 thành Hậu.
- Nếu Đen ăn Tốt bằng Xe a2 ăn a7, Trắng đi Xe h7 chiếu, Vua đen phải chạy, và Xe trắng ăn Xe a7. Đây là đòn xiên: Vua và Xe đen nằm trên cùng hàng bảy.
Máy xác nhận Trắng thắng.
Bây giờ dời Vua đen sang g7:
Vua đen ở g7 khống chế ô h7, nên đòn xiên không còn. Nếu Trắng đi Xe h8, Vua đen ăn Xe luôn. Máy xác nhận thế này hoà.
Chỉ một ô khác biệt của Vua, kết quả từ thắng thành hoà. Đây là lý do tàn cuộc Xe cần tính chính xác. Với bên phòng thủ trong thế này, ô g7 và h7 là những ô an toàn cho Vua; các ô khác trên hàng bảy có thể dính đòn xiên.
Kỹ thuật cho bên mạnh
- Cắt Vua đối phương khỏi Tốt bằng Xe.
- Đặt Xe sau Tốt thông.
- Đưa Vua lên hỗ trợ, và dùng Xe làm "cầu" khi cần (kỹ thuật Lucena).
- Tìm đòn xiên: nhiều tàn cuộc Xe được quyết định bằng đòn xiên Vua và Xe.
- Kiên nhẫn: tàn cuộc Xe thường kéo dài, đừng vội.
Kỹ thuật cho bên yếu
- Giữ Xe hoạt động, chiếu từ xa.
- Đưa Vua về trước Tốt càng sớm càng tốt.
- Dùng phòng thủ hàng ba (thế Philidor) khi phù hợp.
- Đặt Vua ở ô an toàn trước đòn xiên, như ví dụ trên.
- Đổi Tốt: mỗi Tốt đổi đi là một bước gần hơn tới hoà.
Những lỗi hay gặp
Để Xe thụ động đứng trước Tốt khi có thể đặt sau.
Ôm Tốt thay vì giữ Xe hoạt động khi phòng thủ.
Vua đứng sai ô để dính đòn xiên.
Đổi Xe khi đang hơn một Tốt mà không tính tàn cuộc Tốt sau đó.
Vội vàng: tàn cuộc Xe cần thời gian; nhiều ván thắng thành hoà vì bên mạnh đi quá nhanh.
Luyện tập
- Bày hai sơ đồ trên bàn cờ của trang, chơi với máy cả hai bên. Thử tìm những ô khác cho Vua đen và xem ô nào an toàn.
- Luyện thế Lucena và Philidor cho tới khi thành phản xạ.
- Sau mỗi ván vào tàn cuộc Xe, xem lại: Xe của mình có hoạt động không? Có đặt sau Tốt không?
- Các bài tàn cuộc khác có trong mục tàn cuộc.
Tàn cuộc Xe thường gặp trong ván thật
Trong ván thật, tàn cuộc Xe thường có nhiều Tốt hơn các thế lý thuyết. Vài tình huống quen thuộc:
- Xe và bốn Tốt đấu Xe và ba Tốt cùng một cánh: thường hoà nếu bên phòng thủ chơi chính xác.
- Tốt thừa ở cánh khác: bên mạnh có cơ hội thắng tốt hơn, vì bên phòng thủ phải chia quân cho hai cánh.
- Xe hoạt động đấu Xe thụ động: nhiều khi quyết định kết quả nhiều hơn số Tốt.
Nguyên tắc chung vẫn giữ nguyên: Xe hoạt động, Xe sau Tốt thông, Vua tham gia.
Câu hỏi thường gặp
Mọi tàn cuộc Xe đều hoà có đúng không?
Không hoàn toàn. Nhiều tàn cuộc Xe hoà, nhưng có những thế thắng rõ ràng như Lucena, và kết quả thường phụ thuộc vào vị trí chính xác của các quân.
Xe nên đứng ở đâu trong tàn cuộc?
Thường nên đứng sau Tốt thông, dù là Tốt của mình hay của đối phương.
Hơn một Tốt trong tàn cuộc Xe có thắng được không?
Có thể, nhưng thường khó. Kết quả phụ thuộc vào vị trí Vua, Xe và Tốt.
Đòn xiên trong tàn cuộc Xe là gì?
Là khi Xe chiếu Vua đối phương, Vua phải chạy, và Xe ăn quân phía sau trên cùng đường, thường là Xe đối phương.
Bên phòng thủ nên ưu tiên điều gì?
Giữ Xe hoạt động, đưa Vua về trước Tốt, và đặt Vua ở ô an toàn trước những đòn xiên.
